بررسی سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد دارای مزاج های گرم و سرد
شهرام شهابی
Archive of SID
Physiology and Pharmacology, 11(1), 51 - 59
Spring 2007 [Article in Persian]
Evaluation of the neuroendocrine system and the cytokine pattern
in warm and cold nature persons
Shahram Shahabi1*, Zuhair Muhammad Hassan2, Mehdi Mahdavi2, Mahya Dezfouli3,
Monireh Torabi Rahvar3, Mohsen Naseri4, Nima Hosseni Jazani1
1- Dept. Immunology, Microbiology and Genetics, Faculty of Medicine; Urmia Univ. Med. Sci.,
Urmia, Iran.
2- Dept. Immunology, Faculty of Medical Sciences, Tarbiat Modares Univ., Tehran, Iran.
3- Immunology Asthma and Allergy Research Institute, Tehran Univ. Med. Sci., Tehran, Iran.
4- Dept. Traditional Iranian Medicine, Herbal medicine Research Center, Shahed Univ., Tehran, Iran.
Abstract
Introduction: Traditional Iranian medicine (TIM) is accompanied by little side effects in experience. The
mechanisms involved in TIM are not much clear. The purpose of this study is assessment of differences of warm and
cold nature persons in neuroendocrine system and cytokine pattern (Th1/Th2) of immune responses.
Methods: Thirty seven 20 to 40 years old male volunteers were divided into 2 groups of warm and cold nature using
a standard questioner. Warmth/coldness ratio of all volunteers was assessed according the results of the questioner.
Plasma concentrations of epinephrine, norepinephrine, cortisol and the concentration of IFN-γ and IL-4 produced by
peripheral blood mononuclear cells were measured.
Results: The results showed that norepinephrine/epinephrine and norepinephrine/cortisol ratios in the hot nature
volunteers were significantly more than cold nature volunteers. The IL-4/IFN-γ ratio in the hot nature group was more
than in the cold nature group and this difference was approximately significant (P = 0.08). Also there was a significant
positive linear correlation between the norepinephrine/epinephrine and warmth/coldness ratio (P = 0.008) and a
nonlinear significant association between IL-4/IFN-γ and warmth/coldness ratio (P = 0.022).
Conclusion: Therefore, it can be deduced that the hot nature persons had a more peripheral sympathetic nervous
system activity, less adrenal sympathetic, adrenal corticosteroid and parasympathetic nervous system activities and
more deviation of immune system toward Th2 responses. Also the activity of sympathetic nervous system was
increased and adrenal sympathetic was decreased with growing of warmth/coldness ratio. When the nature went toward
severe warmth or severe coldness, the deviation of immune system toward Th2 like responses would increase, but this
increasing was very more severe with going toward severe warmth than that of going toward severe coldness.
Keywords: Traditional Iranian Medicine (TIM), Warm and Cold nature, Sympathetic, Parasympathetic, Adrenal.
* Corresponding Author Email: s_shahabi@umsu.ac.ir
Available online @: www.phypha.ir/ppj
www.SID.ir
51
59 - 51 ،(1) فیزیولوژی و فارماکولوژی 11
بهار 1386
فیزیولوژی و فارماکولوژی جلد 11 ، شمارة 1، بهار 1386
بررسی سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد دارای مزاج های گرم و سرد
شهرام شهابی
1 *
، زهیر محمد حسن
2
، مهدی مهدوی
2
، محیا دزفولی
3
، منیره ترابی رهور
3
، محسن ناصری
4
، نیما حسینی جزنی
1
-1 گروه ایمنی شناسی، میکروب شناسی و ژنتیک، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، ارومیه
-2 گروه ایمنی شناسی، دانشکده علوم پزشکی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران
-3 مرکز تحقیقات ایمونولوژی، آسم و آلرژی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران
-4 گروه طب سنتی ایران، مرکز تحقیقات گیاهان دارویی، دانشگاه شاهد، تهران
دریافت: دی 85 بازبینی: اردیبهشت 86 پذیرش: خرداد 86
سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد با مزاج های گرم و سرد شهابی و همکاران
چکیده
مقدمه: مکانیسم عمل روش های مورد استفاده در طب سنتی ایران هنوز ناشناخته است. یکی از مفاهیم اساسی مطرح شده در طب سنتی ایران، و مزاج هر فرد است . هدف
پاسخ های ایمنی بوده است. (Th1/Th از تحقیق حاضر ارزیابی تفاوت افراد گرم مزاج و سرد مزاج در سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی ( 2
روش ها: سی و هفت داوطلب مرد سالم 20 تا 40 ساله با استفاده از یک پرسشنامه استاندارد به دو گروه گرم مزاج و سرد مزاج تقسیم شدند . نسبت شدت گرمی مزاج به شدت سردی آن
و (Norepinephrine) نوراپی نفرین ,(Epinephrine) برای تمام افراد بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه تعیین گردید . غلظت پلاسمایی هورمون های اپی نفری ن (Warmth/Coldness)
تحریک شده با میتوژن اندازه گیری شد. (PBMCs) تولید شده توسط سلول های تک هسته ای خون محیطی IL- و 4 IFN-γ و نیز غلظت سایتوکاین های (Cortisol) کورتیزول
در گروه گرم مزاج به طور معناداری بیشتر از این نسبت ها در افراد سرد Norepinephrine/Cortisol و Norepinephrine/Epinephrine نتایج: نسبت های
در گروه گرم مزاج بیشتر از این نسبت در گروه سرد مزاج بود و این تفاوت نزدیک به سطح IL-4/ IFN-γ نسبت .(P = و 0.007 P = مزاج بود (به ترتیب با 0.006
همبستگی مثبت معنا داری (Warmth/Coldness) با نسبت شدت گرمی مزاج به شدت سردی آن Norepinephrine/Epinephrine نسبت .(P = معناداری بود ( 0.08
.(P = وجود داشت ( 0.022 Warmth/Coldness و نسبت IL-4/ IFN-γ همچنین یک همبستگی معنی دار غیر خطی بین نسبت .(P = را نشان می داد ( 0.008
نتیجه گیری: به نظر م ی رسد ا فراد گرم مزاج دارای فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی بیشتر و فعالیت سمپاتیک فوق کلیوی، فعالیت کورتیکوستروئید فوق کلیوی و فعالیت سیستم
می باشد . علاوه بر آن، با افزایش Th عصبی پاراسمپاتیک کمتری نسبت به افراد سرد مزاج هستند . همچنین تمایل الگوی سایتوکاینی در آن ها نسبت به افراد سرد مزاج، بیشتر به سمت 2
نسبت شدت گرمی مزاج به شدت سردی آن فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی افزایش می یابد. همچنین هنگامی که مزاج به سمت شدیدا گرم یا شدیدا سرد میل م یکند، انحراف
سیستم ایمنی به سمت پاسخ های شدیدا گرم افزایش می یابد اما این افزایش هنگام میل به سمت مزاج شدیدا گرم بسیار بیشتر از هنگامی است که مزاج به سمت شدیدا سرد میل می کند.
واژه های کلیدی: طب سنتی ایران، مزاج، سمپاتیک، پاراسمپاتیک، فوق کلیوی، سایتوکاین، سیستم ایمنی.
مقدمه*
طب سنتی ایران یکی از رو شهای مکمل پزشکی مورد
استفاده در ایران و بسیاری مناطق دیگر جهان نظیر یونان،
s_shahabi@umsu.ac.ir : * نویسندة مسئول مکاتبات
www.phypha.ir/ppj : وبگاه مجله
هندوستان و کشورهای عربی اس ت. اثربخشی رو شهای این طب
در کنار عوارض جانبی کم آن به تجربه ثابت شده اس ت. در این
طب مشابه انواع دیگر ط بهای مکمل، عامل اصلی ایجاد بیماری
درمان م یگردد. همچنین هدف اصلی طب مکمل پی شگیری از
بیماری به جای درمان اس ت. موارد ذکر شده و بسیاری عوامل
دیگر موجب بقای این سیستم درمانی، با وجود رشد چشمگیر
www.SID.ir
Archive of SID
Archive of SID
سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد با مزاج های گرم و سرد شهابی و همکاران
52
پزشکی مدرن هستن د. استفاده از این رو شها رو ز به روز گسترش
بیشتری پیدا م یکنند، با این وجود اطلاعات ما در مورد تعاریف و
مکانیسم عمل رو شهای طب سنتی بسیار اندک است و عل یرغم
پیشرفتهای موجود در جنب ههای مختلف علوم، درما نهای طب
سنتی هنوز بر پایه تجربه، آ زمون و خطا و مراجعه به متون باق یمانده
از گذشت ههای بسیار دور بنا م یگرد د. در حال یکه در صورت
مشخص بودن توجیه علمی و مکانیسم عمل این رو ش درمانی ،
استفاده از آن علم یتر شده، یار یگرفتن از ف نآوریهای نوین و
پیشرفت رو شهای تشخیصی و درمانی در آن ممکن گشته و ارائه
.[ و معرفی آن در سطح جهانی امکانپذیرتر خواهد بود [ 17
تاریخچه طب سنتی ایران به روزهای آغازین پیدایش علم
460 قب ل از میلا د) بازمیگردد. - پزشکی و یافت ههای بقراط ( 357
او تمام خوراک یها را در 4 دست هی گرم، سرد، خشک و تر
دسته بندی کرده و عقیده داشت که سلامتی حاصل حف ظ تعادل
129 بعد از - در این 4 مورد اس ت. پس از او جالینوس ( 199
میلاد) عقاید وی را تنظیم و تئوری اَخلاطِ چهارگانه (صفرا،
980 - دم، بلغم، سود ا) را ارائه نمو د. سالها بعد، اب نسینا ( 1037
بعد از میلا د) پدر علم پزشکی ایران، متون باقیمانده از گذشته
و عقاید موجود را گردآوری و در قالب کتاب قانون در طب
ارائه نمو د. بدون شک زحمات (Canon of medicine)
ابن سینا و نگارش این کتاب که سا لها به عنوان کتاب مرجع
پزشکی در سرتاسر جهان تدریس میشد، نقطه عطفی در تاریخ
علم پزشکی محسوب م یشود. وی در این کتاب که بیشتر بر
پایه طب یونانی در آن زمان تدوین شده اس ت، از متون
باقیمانده از طب جالینوسی، رومی، طب سنتی مصری، هند ی,
طب جهان عرب، علوم اسلامی، عقاید موجود عامه و دانست هها
.[ و تجربیات شخصی خود بهره برده است [ 17،10،18
در طب سنتی ایران 9 نوع مزاج در نظر گرفته میشود که
عبارتند از سرد، گرم، تر، خشک (مزاجهای مفر د)، سرد و تر،
سرد و خشک، گرم و تر، گرم و خشک (مزاجهای مرک ب) و
معتدل [ 1،4،5،7 ]. از آ نجایی که انسان معتدل حقیقی بهطور
مطلق وجود ندارد و هر کس گرفتار غلب هی کم و بیش یکی
از این مزاجهاست، مزاج کاملاً معتدل و مزاجهای مفرد که در
آنها دو طبیعت کاملاً با هم در تعاد لند، به ندرت به چشم
میخورند. بنابراین ب هطور کلی 4 نوع مزاج صفراوی (گرم و
بلغمی ،(Sanguine - دموی (گرم و ت ر ،(Choleric - خشک
و سوداوی (سرد و خش ک- (Phelgematic - (سرد و ت ر
.[ در نظر گرفته میشود [ 10،18،4،5،7،2،6،13 (Melancholic
از میان عوامل ذکر شده که در تعیین مزاج نقش دارند،
طبیعتهای اولیه که شامل صفات سردی و گرمی م یشوند،
بیش از طبیعتهای ثانویه مورد توجه بوده و امروزه نیز بیشتر
مورد استفاده قرار میگیرند. از این زاویه میتوان تمام افراد را
بهطور کلی در دو دسته سرد (شامل مزا جهای سرد، سرد و تر
و سرد و خش ک) و گر ممزاج (شامل مزا جهای گرم، گرم و تر
و گرم و خشک) قرار داد.
افراد گر ممزاج پرانرژی، پرکار و فعال و بر ونگرا هستند
و احساسات خود را سریعاً در ظاهر بروز م یدهن د. چنانچه
افراد صفراوی (گرم و خش ک) تحری کپذیری فو قالعاده
داشته و بسیار زود خشمگین م یشوند. در افر اد گر ممزاج
سوزش اندا مها و احساس حرارت ناگهانی و بدون علت
مشاهده میشود. نبض در این افراد سریع و رگها برجسته و
فراخ هستن د. بهطوریکه در افراد دموی (گرم و ت ر) رنگ
چهره بهدلیل فراوانی خون در رگها به سرخی میگراید. بدن
در هوای سرد به راحتی با عوامل فیزیکی و فیزیولوژیکی
گرم م یشود اما خنک شدن در هوای گرم به آسانی قابل
.[ انجام نیست [ 10،18،1،4،5،7،2،6،13
در ب ین افراد دارای مزاج سرد، سستی و ناتوانی، کمبود
انرژی و احساس ضعف شایع اس ت. ب هطوریکه افراد بلغمی
(سرد و ت ر) کند و ب یحال و ب یحوصله هستند و تمایل چندانی
به انجام کار ندارن د. و افراد سوداوی (سرد و خش ک) نیز به
ندرت تا پایان روز انرژی کافی برای انجام کار دارن د. افراد
سردمزاج درو نگرا بوده و احساسات خود را کمتر بروز م یدهند.
چنانچه افراد بلغمی (سرد و ت ر) تحریکپذیری پایینی داشته و
بیخیال و غیر حساس هستن د. نبض در افراد سر دمزاج آرام، ر گها
باریک هستند و خون اندکی در آ نها جریان دار د. ب هطوریکه
سفیدی و رن گپریدگی در چهر هی افراد بلغمی (سرد و ت ر) کاملاً
مشهود اس ت. بدن افرادی که دچار غلب هی سردی مزاج هستند، در
هوای سرد به راحتی با عوامل فیزیکی و فیزیولوژیکی گرم
نمیشود و سرما تا مدت زیادی در بدن فرد باقی م یماند
.[10،18،1،4،5،7،2،6،13]
پاسخ بدن به استرسها از طریق تحریک سیستم عصبی
سمپاتیک، سیستم عصبی پاراسمپاتیک (عصب وا گ) و غده
www.SID.ir
Archive of SID
فیزیولوژی و فارماکولوژی جلد 11 ، شمارة 1، بهار 1386
53
فوق کلیوی انجام م ی پذیرد [ 11 ]. با توجه به آثار متفاوت
تحریک هر کدام از سیست م های فوق روی هومئوستاز
بدن [ 11 ] و با بررسی آثار مربوط به (Homeostasis)
مزاجها، این احتمال مطرح می شود که در مزاج گرم افزایش
تحریک سیستم عصبی سمپاتیک و در مزاج سرد کاهش
تحریک سیستم عصبی سمپاتیک وجود داشته باش د. در
تحقیق حاضر، با در نظر گرفتن وجود چنین رابط های در
صدد امتحان این فرضیه برآمدیم که شاید تفاوت افراد
دارای مزا ج های گرم و سرد به تفاوت این افراد در پاسخ به
استرس های روزمره برگردد، به طور یکه سهم تحریک
سیستم عصبی سمپاتیک در افراد گرم مزاج بیشتر از افراد
سردمزاج باشد.
از آنجایی که منبع اصلی ترشح نوروپپتید نوراپ ی نفرین
سیستم عصبی سمپاتیک [ 9]، منبع (Norepinephrine)
و (Epinephrine) عمده ترشح هورمو نهای اپ ی نفرین
غدد فوق کلیوی بوده [ 14 ] غلظت (Cortisol) کورتیزول
سرمی هورمو نهای فوق م یتو اند معیار مناسبی بر ای
ارزیابی میزان فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی
،(Peripheral sympathetic nervous system)
،(Adrenal sympathetic) سمپاتیک فوق کلیوی
(Adrenal corticosteroid) کورتیکوستروئید فوق کلیوی
باشد. اگرچه شباهت (Parasympathetic) و پاراسمپاتیک
زیادی بین اثرات نوراپ ی نفرین و اپ ی نفرین وجود دارد از
آنجایی که نوراپ ی نفرین بیشتر با گیرند ه های آدرنرژیک آلفا
و اپی نفرین با گیرند ه های (α adrenoreceptors)
واکنش م ی دهد (β adrenoreceptors) آدرنرژیک بتا
تفاوت هایی بین سیستم عصبی سمپاتیک محیطی و
سمپاتیک فو ق کلیوی در متاثر ساختن هومئوستاز وجود
دارد [ 9]. با این توضیح، نسبت غلظت هورمون نور اپی
نفرین به هورمون اپ ی نفرین
معیار مناسبی (Norepinephrine/Epinephrine ratio)
برای ارزیابی تعادل بین فعالی ت سیستم عصبی سمپاتیک
محیطی و فعالیت سمپاتیک فو ق کلیوی است و نسبت
غلظت هورمون نوراپی نفرین به هورمون کورتیزول
معیار مناسبی برای (Norepinephrine/Cortisol ratio)
ارزیابی تعادل بین فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک
محیطی و فعالیت کورتیکوستروئید فو ق کلیوی است
.[16،21،20،22]
فرم 1- پرسشنامه مورد استفاده جهت تعیین گرمی یا سردی مزاج.
www.SID.ir
Archive of SID
سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد با مزاج های گرم و سرد شهابی و همکاران
54
تقسیم Th و 2 Th پاسخ های ایمنی نیز به دو دسته کلی 1
باعث تقویت Th می شوند. انحراف پاسخ ایمنی به سمت 1
باعث Th پاسخ ایمنی سلولی و انحراف پاسخ ایمنی به سمت 2
تقویت پاسخ ایمنی هومورال و نیز واکن ش های آلرژیک می شود
8]. با توجه به فراوانی بیشتر واکن ش های آلر ژیک (به عنو ان ]
مثال کهی ر) در افراد گرم مزاج [ 3] این احتمال مطرح م ی شود
که پاس خ های ایمنی در افراد گرم مزاج در مقایسه با افراد سرد
دارند. با توجه Th مزاج تمایل بیشتری برای انحراف به سمت 2
مشخصه بارز سلو ل های IL- به این که تولید سایتوکای ن 4
سایتوکاین اصلی تولیدی از IFN-γ و سایتوکاین Th2
به IL- م ی باشد، نسبت تولید سایتوکاین 4 Th سلول های 1
توسط سلو ل های (IL-4/IFN-γ ratio) IFN-γ سایتوکاین
تک هست ه ای تحریک شده با میتوژن به عنوان معیار انحراف
.[ در نظر گرفته می شود [ 19 Th پاسخ ایمنی به سمت 2
مواد و روش ها
داوطلبان از بی ن مردان سالم 20 تا 40 ساله انتخاب و
گرمی یا سردی مزاج این افراد با استفاده از یک پرسشنامه
استاندارد تعیین ش د (فرم 1). بر اساس نتایج حاصل از
پرسشنامه نسبت شدت گرمی مزاج به شدت سردی آن
برای تمام افراد مورد مطالعه (Warmth/Coldness)
محاسبه گردی د. نمونه گیری از تمام افراد مورد مطالعه در
ماه های آبان و آذر و در بین ساعات 3 تا 5 بعد از ظهر
صورت گرف ت. داوطلبان از روز قبل از مطالعه از خوردن
غذاهایی با طبیعت شدیداً گرم یا سرد و نیز مصرف هر نوع
دارویی منع شده بودن د. هیچکدام از افراد مورد مطالعه
سابقه ابتلا به بیماری م زمنی را نداشته، در هنگام
نمونه گیری نیز مبتلا به هیچ بیماری نبودن د. همچنین برای
اطمینان از سلامت افراد مورد مطالع ه, قسمتی از نمونه
,CBC-diff خون گرفته شده برای انجام آزمایشات
Cholestrol ,Triglyceride ,FBS ,Creatinin ,BUN
مورد استفاده قرار گرفت و در صورت Uric Acid و
طبیعی نبودن هر کدام از پارامترهای فو ق, داوطلب مربوطه
از مطالعه حذف گردی د. در نهایت تعداد 37 نفر از داوطلبان
در دو گروه گرم مزاج ( 22 نف ر) و سرد مز اج ( 15 نف ر) مورد
مطالعه قرار گرفتند.
از هر فرد مورد مطالعه 10 میلی لیتر خون وریدی
توسط سرنگ آغشته به هپارین بر ای انجام آزمایشات
مورد نظر گرفته ش د. نمونه فوق برای انجام آزمایشات، به
دو بخش تقسیم گردید. یک بخش جهت سنجش
سایتوکاینی و بخش دیگر جهش سنج ش هورمونی مورد
استفاده قرار گرفت.
برای سنجش غلظت اپی نفری ن, نوراپی نفرین و کورتیزول
در دمای 4 rpm نمونه خون گرفته شده بلافا صله با دور 4000
درجه سانت ی گراد به مدت 4 دقیقه سانتریفوژ شد و پلاسمای
جمع شده در بالای لو له جم ع آوری شد و در دمای 70 - تا زمان
انجام آزمایشات ذخیره گردید.
غلظت اپی نفرین و نوراپی نفرین با استفاده از
IBL خریداری شده از شرکت ELISA کیت های
و غلظت هورمون کورتیزول با (Hamburg, Germany)
DBC خریداری شده از شرکت ELISA استفاده از کی ت
سنجیده شد. (Ontario, Canada)
بوسیله (PBMCs) سلول های تک هست ه ای خون محیطی
جداسازی شدن د. Ficoll-Hypaque سانتریفوژ درون محلول
درصد سلول های زنده بیش از 90 % بود.
در دو گروه گرم مزاج و سرد مزاج. IL-4/IFN-γ و Norepinephrine / Cortisol , Norepinephrine / Epinephrine جدول 1- میانگین نسبت های
نسبت گروه میانگین
8.3314 ± گرم مزاج 5.40834
3.5447 ± سرد مزاج 3.10862
Norepinephrine/Epinephrine
5.8829 ± گرم مزاج 5.18381
2.9140 ± سرد مزاج 1.56302
Norepinephrine/Cortisol
1.8033 ± گرم مزاج 1.54857
0.9047 ± سرد مزاج 0.56534
IL-4/IFN-γ
www.SID.ir
Archive of SID
فیزیولوژی و فارماکولوژی جلد 11 ، شمارة 1، بهار 1386
55
شستشو RPMI جدا شده دو بار در محلول 1640 PBMCs
,FBS 10% ,RPMI داده شد و در محیط کشت ( 1640
Gentamicin 50 ,L-glutamine 2mM ,HEPES 10mM
Streptomycin 100 μg/ml ,Penicillin 100 U/ml ,μg/ml
106 رسانده ش د. /ml به غلظت (Amphotericin B 0.25 μg و
200 از سوسپانسیون سلولی به چاه ک های یک پلیت 96 μl سپس
5 میتوژن μg چاهکی اضافه گردی د. در مرحله بعد، به هر چاهک
اضافه ش د. و (Sigma-USA) (PHA) Phytohemagglutinin
در نهایت پلی ت ها برای مدت 72 ساعت در دمای 37 درجه
انکوبه شدن د. سپس مایع روئی چاه ک های (CO2 % سانتی گراد ( 5
سلولی جم ع آوری شد و در دمای 70 - درجه سانت ی گراد تا زمان
انجام آزمایشات سنجش سایتوکاینی ذخیره گردید.
در مایع روئی کشت IFN-γ و IL- سنجش سایتوکای ن های 4
صورت گرفت. (USA ,R&D) ELISA سلولی با استفاده از کیت های
میانگین های سطوح سرمی هورمو ن های عصبی و میزان
در بین PBMCs سایتوکاین های موجود در مایع رویی کشت
دو گروه گرم و سردمزاج، ب ه وسیله تست
مقایسه شدند. همچنین وجود Mann-Whtney غیر پارامتریک
همبستگی معنادار بین نسب ت های فوق و نسبت
نسبت شدت گرمی مز اج به شدت ) Warmth/Coldness
(Correlation Test) سردی آن) به وسیله تست همبستگی
بررسی گردید.
یافته ها
Norepinephrine جدول 1 نشان دهنده میانگین نسبت های
IL- و / 4 Norepinephrine / Cortisol ,/ Epinephrine
در دو گروه افراد گرم مزاج و سرد مزاج است. IFN-γ
نتایج بیانگر این مطلب هستند که میانگین نسبت
در گروه گرم مزاج به طور Norepinephrine/Epinephrine
از میانگین این نسبت در گروه سر دمزاج (P = معن اداری ( 0.006
بیشتر است (شکل 1). علاوه بر این همبستگی مثبت معن ا داری
و Norepinephrine/Epinephrine بین میزان نسبت (P=0.008)
در افراد مورد مطالعه، مشاهده Warmth/Coldness مقدار نسبت
می شود (شکل 2) بدین معنا که با افزایش نسبت
Norepinephrine/Epinephrine نسبت ،Warmth/Coldness
نیز به طور معن اداری افزایش می یابد.
نیز در Norepinephrine/Cortisol میانگین نسبت
بین افراد گر ممزاج و سردمزاج تفاوت معناداری نشان
بهطور یکه این نسبت در سرم (P = میدهد ( 0.007
افراد دارای مزاج گرم بیشتر اس ت. (شکل 3). با این وجود
همبستگی مثبت معن ا داری بین میزان نسبت
و مقدار نسبت Norepinephrine/Cortisol
.( وجود ندارد (شکل 4 Warmth/Coldness
Hot Nature Cold Nature
groups
15
12
9
6
3
0
95% CI Norepinephrine/Epinephrine Ratio
در دو گروه گرم Norepinephrine/Epinephrine شکل 1- میانگین نسبت
در گروه Norepinephrine/Epinephrine مزاج و سرد مزاج . میانگین نسبت
گرم مزاج به طور معنی داری از میانگین این نسبت در گروه سرد مز اج بالاتر است .
.(Mann-Whitney test) P = 0.006
y = 0.5198x + 4.306
R = 0.437
0
5
10
15
20
25
0 2 4 6 8 10 12
Warmth/Coldness
Norepinephrine/Epinephrine Ratio
و نسبت Norepinephrine/Epinephrine شکل 2- ارتباط بین نسبت
شدت گرمی مزاج). بین نسبت ) Warmth/Coldness
همبستگی Warmth/Coldness و نسبت Norepinephrine/Epinephrine
نسبت Warmth/Coldness مثبت معنی داری وجود دارد. با افزایش نسبت
نیز به طور معنی داری افزایش می یابد . Norepinephrine/Epinephrine
.(Correlation Test) P = 0.008
www.SID.ir
Archive of SID
سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد با مزاج های گرم و سرد شهابی و همکاران
56
در IL-4/IFN-γ علاوه بر موارد ذکر شده، میانگین نسبت
در افراد گر ممزاج بیشتر از این PBMCs مایع رویی کشت
نسبت در گروه سرد مزاج است و این تفاوت نزدیک به سطح
شکل 5). این نسبت به طور ) ،(P = معناداری است ( 0.08
با نسبت شدت گرمی مزاج به شدت (P = معناداری ( 0.022
سردی آن همبستگی مثبت نشان م ی دهد؛ اما این ارتباط یک
ارتباط خطی نم ی باشد بلکه تابعی از یک معادله درجه دو است
نسبت ،Warmth/Coldness بدین معنی که با افزایش نسبت
ابتدا با شیبی ملایم کاهش می یابد سپس به طور IL-4/ IFN-γ
.( معناداری افزایش پیدا می کند (شکل 6
بحث
چنانچه در مقدمه نیز ذکر شد، در پاسخ به استر س های
مختلف سه سیستم عمده در بدن فعال م ی شوند که عبارتند از
سیستم عصبی سمپاتیک، سیستم عصبی پاراسمپاتیک (عصب
واگ) و غدد فوق کلیو ی. ماهیت استرس و ارد شده، نقش
مهمی در تعیین شدت تحریک هر کدام از سیست م های فوق
بیشتر باعث (Mental) دارد. به عنوان مثال استر س های ذهنی
تحریک غدد فوق کلیوی م ی شوند؛ در حال یکه یک استرس
(Dynamic Exercise) فیزیکی همچون ورزش دینامیک
.[ تحریک بیشتر سیستم عصبی سمپاتیک را ب هدنبال د ارد [ 20
قابل ذکر است که سیست م های فوق بدون وجود استرس نیز
تاحدی فعالیت داشته و دارای یک سطح عملکردی پایه هستند.
هدف تحقیق حاضر بررسی درستی این فرضیه بوده است که
عامل میزبان (در ای نجا گرمی یا سردی مزاج فر د) در تعیین
شدت فعالیت سیست م های فو ق الذکر نسبت به یکدیگر در حالت
پایه موثر است.
Norepinephrine / نتایج این تحقیق در مورد نسبتهای
نشان Norepinephrine / Cortisol و Epinephrine
می دهند که افراد گر م مزاج مورد مطالعه به طور معناداری دارای
فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی بیشتر و فعالیت
سمپاتیک فو ق کلیوی و فعالیت کورتیکوستروئید فو ق کلیوی
کمتری نسبت به افراد سردمزاج تحت مطالعه بودن د. از سوی
دیگر با افزایش شدت عنصر گرمی مزاج نسبت به سردی آن در
افراد تحت مطالعه، نسبت فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک
محیطی به فعالیت سمپاتیک فو ق کلیوی افزایش پیدا م ی کر د.
بنابراین م یتوان چنین نتیجه گرفت که افزایش شدت عنصر
گرمی مزاج در افراد تحت مطالعه هم راه با افزایش فعالیت
سیستم عصبی سمپاتیک محیطی و/یا کاهش فعالیت سمپاتیک
فوق کلیوی بوده اس ت. نسبت فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک
محیطی به فعالیت کورتیکوستروئید فوق کلیوی با افزایش شدت
عنصر گرمی مزاج نسبت به سردی آن در افراد تحت مطالع ه
افزایش پیدا نم ی کرد.از آنجا یی که ترشح کورتیزول در ارتباط با
فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک است [ 22 ]، نسبت
نوراپی نفرین به کورتیزول خون به عنوان معیاری برای ارزیابی
Hot Nature Cold Nature
groups
9
8
7
6
5
4
3
2
95% CI Norepinephrine/Cortisol Ratio
در دو گروه گرم مزاج Norepinephrine/Cortisol شکل 3- میانگین نسبت
در گروه گرم مزاج به Norepinephrine/Cortisol و سرد مزاج . میانگین نسبت
P = طور معنی داری از میانگین این نسبت در گروه سرد مزاج بالاتر است . 0.007
.(Mann-Whitney Test)
y = 0.2813x + 3.5466
R = 0.275
0
5
10
15
20
25
0 2 4 6 8 10 12
Warmth/Coldness
Norepinephrine/Cortisol Ratio
و نسبت Norepinephrine/Cortisol شکل 4- ارتباط بین نسبت
شدت گرمی مزاج). بین نسبت ) Warmth/Coldness
همبستگی Warmth/Coldness و نسبت Norepinephrine/Cortisol
.(Correlation Test) P = معنی داری وجود ندارد. 0.1
www.SID.ir
Archive of SID
فیزیولوژی و فارماکولوژی جلد 11 ، شمارة 1، بهار 1386
57
تعادل بین فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی و سیستم
عصبی پاراسمپاتیک پیشنهاد شده است [ 22,21 ]. بنابراین از
نتایج فوق م ی توان چنین نتیجه گرفت که افراد سرد مزاج دارای
فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک بیشتری نسبت به افراد گرم
مزاج هستند.
این مطلب IL-4/IFN-γ نتایج ب هدستآمده از بررسی نسبت
را به ذهن متبادر م یکند که در افراد گرم مزاج تمایل برای ایجاد
به طور معناداری بیشتر از افراد سرد Type پاسخ های ایمنی 2
مزاج اس ت. همچنین، چنانچه در شکل 6 نشان داده شده است،
هنگامی که مزاج افراد تحت مطالعه به سمت شدیدا گرم یا
شدیدا سرد میل می کرد، انحراف سیستم ایمنی به سمت پاسخ
های شدیدا گرم افزایش می یافت اما این افزایش هنگام میل به
سمت مزاج شدیدا گر م بسیار بیشتر از هنگامی بود که مزاج به
سمت شدیدا سرد میل می کر د. بنابراین شاید بتوان چنین نتیجه
گرفت که هرچه مزاج فرد از مزاج متعادل دورتر باشد تمایل به
بیشتر می شود، اما این تمایل در Type سمت پاسخ های ایمنی 2
مزاج های خیلی گرم شدیدتر اس ت. این یافته با نتا یج دیگر این
تحقیق که نشانگر فعالیت بیشتر سیستم عصبی سمپاتیک
محیطی در افراد گرم مزاج است همخوانی دارد؛ چرا که تحریک
سیستم عصبی سمپاتیک باعث انحراف پاس خ های ایمنی به
می شود [ 12 ]. اگرچه افزایش فعالیت سمپاتیک Type سمت 2
فوق کلیوی و ترشح کورتیکوستروئید که در اف راد سردمزاج دیده
شد نیز قادر به منحرف کردن سیستم ایمنی به سمت پاس خهای
می باشند، اما احتمالا سیستم عصبی سمپاتیک محیطی Type 2
به دلیل عص بدهی تعداد زیادی از باف تهای بدن، از جمله
ارگان های لنفاوی [ 12 ] با شدت بیشتری پاسخ های ایمنی را به
منحرف می کند. از سوی دیگر همراهی افزایش Type سمت 2
شدت عنصر گرمی مزاج با انحراف پاس خ های ایمنی به سمت
با این نظر ابن سینا که بوئیدن یک ماده با طبیعت گرم ،Type 2
مانند زعفران م یتواند یکی از دلایل آبریزش بینی باشد [ 3] نیز
هماهنگی دار د. زیرا آنچه اب ن سینا در اینجا توضیح م ی دهد د ر
واقع نوعی آلرژی است [ 3] و در آلرژی انحراف پاس خ های ایمنی
.[ مشاهده میشود [ 8 Type به سمت 2
یافته های حاصل از این تحقیق احتمالاً م ی توانند
تاکیدی بر این مطلب باشند که عامل میزبان در تعیین
نوع پاسخ به استر سهای محیطی موثر اس ت. پاسخ افراد
مختلف ممکن است در مقابل عوامل یکسان ب هه مزننده
هومئوستاز با هم متفاوت بوده و نسب تهای متفاوتی از
فعالیت سیست م های عصبی سمپاتیک، پاراسمپاتیک و غدد
فوق کلیوی و نیز انحرا فهای مختلف سیستم ایمنی را در
برگیرد. این مطلب م یتواند ب هعنوان یکی از عوامل مهم
(در کنار عوامل دیگ ر) در توجیه استعدادهای متفاوت افراد
در ابتلا به یک بیماری مشخص در نظر گرفته شو د. برای
مثال م ی توان به استعداد متفاوت افراد مختلف در ابتلا به
پرفشاری خون اشاره کر د. شواهد زیادی به نفع تاثیر
مصرف زیاد نمک از طریق افزایش سدیم موجود در بدن
در ایجاد پرفشاری خون وج ود د ارد [ 15 ]. برای ایجاد
پرفشاری خون مقداری از سدیم اضافی باید توسط کلی ه ها
Hot Nature Cold Nature
groups
3.0
2.5
2.0
1.5
1.0
0.5
95% CI IL-4/IFN-gamma Ratio
در دو گروه گرم مزاج و سرد مزاج. میانگین IL-4/IFN-γ شکل 5- میانگین نسبت
در گروه گرم مزاج به طور تقریبا معنی داری از میانگین این IL-4/IFN-γ نسبت
.(Mann-Whitney test) P = نسبت در گروه سرد مزاج بالاتر است. 0.08
y = 0.061x2 - 0.3614x + 1.1378
R = 0.751
0
1
2
3
4
5
6
0 2 4 6 8 10 12
Warmth/Coldness
IL-4/IFN-γ Ratio
Warmth/Coldness و نسبت IL-4/IFN-γ شکل 6- ارتباط بین نسبت
Warmth/Coldness و نسبت IL-4/IFN-γ (شدت گرمی مزاج ). بین نسبت
.(Correlation Test) P = همبستگی غیر خطی معنی داری وجود دارد. 0.022
www.SID.ir
Archive of SID
سیستم نورواندوکرین و الگوی سایتوکاینی افراد با مزاج های گرم و سرد شهابی و همکاران
58
در بدن محبوس شو د. این احتباس م ی تو اند به طرق
زیادی رخ دهد که از جمله آ نها افز ایش ترشح ر نین است
که منجر به افزایش احتباس کلیوی سدیم و آب م ی گرد د
15 ]. از آنجایی که تحریک سیستم عصبی - سمپاتیک ]
می تواند باعث ترشح رنین شو د, شخصی که دارای فعالیت
بیشتر سیستم عصبی سمپاتیک است دارای استعداد
بیشتری بر ای ابتلا به پرفشاری خون در اثر مصرف زیاد
نمک م ی باشد [ 15 ]. بنابراین با توجه به نتایج تحقیق
حاضر به نظر م ی رسد که یک فرد گر م مزاج نسبت به یک
فرد سرد مزاج، ریسک بالاتری برای ابتلا به پرفشاری
خون در اثر یک رژیم غذایی پرنمک دار د. به بیان دیگر،
یک رژیم غذایی پرنمک برای مدت طولانی در افراد
گرممزاج که فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی
بیشتری دارند، با احتمال بالاتری ایجاد بیماری پرفشاری
خون م ی کند تا در اف راد سرد مزاج که اگرچه دارای
فعالیت سمپاتیک فوق کلیوی بیشتری هستند اما به دلیل
اثر مهاری افزایش فعالیت پاراسمپاتیک [ 12 و 15 ] دارای
ریسک کمتری بر ای ابتلا به فشار خون هستن د. البته
افزایش تحریک سیستم عصبی سمپاتیک قادر به ایجاد
پرفشاری خون از طریق مکانیس م های غیر وابسته به رنین
نیز م ی باشد [ 15 ]، بنابراین صر ف نظر از میز ان نمک در
رژیم غذای ی, شیوع پرفشاری خون در افر اد گر م مزاج
بیشتر از افراد سر د مزاج خواهد بو د. در مورد استعداد ابتلا
به آلرژی نیز، یک ماده آلرژن در افراد گر ممزاج که تمایل
د ار ند با Type بیشتری برای ایجاد پاس خ های ا یمنی 2
احتمال بیشتری م ی تو اند ایجاد آلرژی کند تا در افر اد
سرد مزاج که دارای تمایل کمتری برای ایجاد پاس خ های
هستند. Type ایمنی 2
شاید بتوان تاکید بر اهمیت رعایت رژی م های غذایی
توصیه شده توسط طب سنتی ر ا نیز از نتایج دیگر این
تحقیق ب هشمار آور د. اگر همانطور که از نتایج این تحقیق
برمیآید، شدت عنصر گرمی و سردی در بدن افراد، دارای
اثرات متفاوت روی هومئوستاز بدن باشند، به احتمال زیاد
چنین اثری در مورد مصرف مواد دارای طبیعت گرم یا سرد
(از نظر طب سنت ی) نیز وجود خواهد داشت، چرا که مواد
گرم باعث تشدید عنص ر گرمی و مواد سرد باعث تشدید
عنصر سردی در افراد م ی شون د. بنابراین در نظر گرفتن
طبیعت مواد تشکیلدهنده رژیم غذایی بیماران–جهت بهبود
بیماری و جلوگیری از وخامت آ ن- و نیز رژیم غذایی افراد
سالمی که دارای غلبه یکی از مزاج های سرد یا گرم هستند،
میتواند جهت حفظ ه ومئوستاز و پیشگیری از ابتلا به
بسیاری از بیمار ی ها- مفید واقع شو د. به عنوان مثال
می تو ان فردی ر ا در نظر گرفت که مبتلا به یک بیماری
Type خودایمنی با انحراف به سمت پاس خ های ایمنی 1
است. با توجه به نتایج حاصل از این تحقیق، مصرف
غذاهای دارای طبیعت گرم توسط این بیمار احتمالا می تواند
مفید باشد چرا که باعث تقویت عنصر گرمی و انحراف
یعنی انحراف کمتر به ) Type پاسخ های ایمنی به سمت 2
در این بیمار شده و در نتیجه (Type سمت پاس خ های 1
کاهش شدت بیماری وی را بهدنبال خواهد داشت.
به طور خلاصه نتایج این تحقیق بیانگر این مطلب است که
افراد گر م مزاج دارای فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی
بیشتر و فعالیت سمپاتیک فوق کلیوی، فعالیت کورتیکوستروئید
فوق کلیوی و فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک (عصب وا گ)
کمتری نسبت به افراد سرد مزاج هستن د. همچنین تمایل الگوی
سایتوکاینی در آ نها نسبت به افراد سرد مزاج، بیشتر به سمت
م یباشد. علاوه بر آن، با افزایش نسبت شدت گرمی مزاج Th2
به شدت سردی آن فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک محیطی
افزایش م ییابد. همچنین هنگامی که مزاج به سمت شدیدا گرم
یا شدیدا سرد می ل م یکند، انحراف سیستم ایمنی به سمت
پاسخ های شدیدا گرم افزای ش م ییابد اما این افزایش هنگام میل
به سمت مزاج شدیدا گرم بسیار بیشتر از هنگامی است که مزاج
به سمت شدیدا سرد می ل م یکند. تحقیق حاضر برای اولین بار
در دنیا صورت م یگیرد و انجام تحقیقات بیشتری در این زمینه
جهت اتخاذ نتیجه قطعی در مورد مکانیسم دقیق عملکرد رو ش-
های طب سنتی و نیز ارتباط مزا ج های گرم و س رد با پارامترهای
مورد مطالعه در این تحقیق، ضروری بهنظر میرسد.
تشکر و قدردانی
بودجه این کار تحقیقاتی توسط مرکز تحقیقات ایمونولوژی،
آسم و آلرژی دانشگاه علوم پزشکی تهران فراهم شده است.
www.SID.ir
Archive of SID
فیزیولوژی و فارماکولوژی جلد 11 ، شمارة 1، بهار 1386
59
منابع
1] ابن سینا، قانون در طب ، تر جمه عبدالرحمن شرفکندی، کتاب اول، تهران، ]
. انتشارات سروش 1368
2] اخوینی بخار ی، ابوب کر ربیع بن احمد ، هدایت المتعلمین ف یالطب، مشهد، ]
. دانشگاه مشهد 1344
3] تاج بخش حسن، پژوه شهای بزرگان دانش ایران زمین در زمینه ]
ایمنی شناسی و آلرژی، هشتمین کنگره ایمونولوژی و آلرژی ایران،
26-28 اردیبهشت ماه 1385 ، تهران، ایران.
4] جرجانی اسماعیل بن حسن، ذخیره خوارزمشاه ی، تهران، فرهنگستان علوم ]
. پزشکی جمهوری اسلامی ایران 1380
5] چغمینی، محمودبن محمدبن عمر، قانونچه در ط ب، ترجمه و تحشیه : دکتر ]
. محمد تقی میر، چاپ دوم، شیراز، دانشگاه شیراز، 1362
6] خسروی، سید مهد ی ،طب سنت ی سینا ، چاپ چهارم ، تهر ان ، نشر ]
. محمد ، 1376
7] موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگ ی وابسته به وزارت فرهنگ و ]
آموزش عا لی، طب سنت ی ایران، مجموعه مقالات درباره طب سنت ی
. ایران، تهران، 1362
[8] Abbas AK, Lichtman AH, editors. Cellular and
Molecular Immunology. 5th ed. Philadelphia: Saunders,
2003, p: 303-306.
[9] Berne RM, Levy MN, Koeppen BM, Stanon BA, editors.
Text book of Physiology, 5th ed. St. Louis, Mosbey,
2004, p. 206-220, 909-919.
[10] Chiappelli F, Prolo P, Cajulis OS, Evidence-based
Research in Complementary and Alternative Medicine. I:
History. Evid Based Complement Alternat Med 2 (2005)
453-458.
[11] Chikanza IC, Grossman AB, Reciprocal interactions
between the neuroendocrine and immune systems
during inflammation. Rheum Dis Clin N Am 26
(2000) 693-711.
[12] Elenkov IJ, Wilder RL, Chrousos GP, Vizi ES, The
sympathetic nerve- an integrative interface between two
supersystems: the brain and the immune system.
Pharmacol Rev 52 (2000) 595-638.
[13] Gore, DQ, The four humours, or a noteworthy blip in
the (admittedly short) history of modern medicine. –
July 2005 <http://www.daingore. blogspot.com>
[visited oct. 2006]
[14] Guyton AC, Hall JE, editors. Textbook of Medical
Physiology. 10th ed. Philadelphia, WB Saunders
Company, 2000, p: 869-883.
[15] Kaplan NM, Systemic Hypertension: Mechanisms and
Diagnosis. In: Braunwald EB, Zipes DP, Libby P,
editors. Heart Diseases. 6th ed. Philadelphia, Saunders
Company, 2001, p. 941-971.
[16] Kennedy B, Janowsky DS, Risch SC, Ziegler MG,
Central cholinergic stimulation causes adrenal
epinephrine release. J Clin Invest 74 (1984) 972-5.
[17] Ody P, editor. The Complete Medicinal Herbal. New
York: DK, 1993.
[18] Ott J, editor. Pharmacophilia, or The Natural
Paradise. Kennewick: The Natural Products Co.,
1997, p. 47-62.
[19] Roman M, Calhoun WJ, Hinton KL, Avendano LF,
Simon V, Escobar AM, Gaggero A, Diaz PV,
Respiratory syncytial virus infection in infants is
associated with predominant Th-2-like response. Am J
Respir Crit Care 156 (1997) 190-5.
[20] Saitoh M, Yanagawa T, Kondoh T, Miyakoda H, Kotake
H, Mashiba H, Neurohumoral factor responses to mental
(arithmetic) stress and dynamic exercise in normal
subjects. Intern Med J 34 (1995) 618-22.
[21] Toivanen H, Unsimies E, Jokela V, Helin P, Penttila I,
Hanninen O, Plasma levels of adrenal hormones in
working women during an economic recession and the
threat of unemployment: impact of regular relaxation
training. J Psychophysiol 10 (1996) 36-48.
[22] Uusitalo AL, Huttunen P, Hanin Y, Uusitalo AJ, Rusko
HK, Hormonal responses to endurance training and
overtraining in female athletes. Clin J Sport Med 8
(1998) 178-86.
www.SID.ir__
