طب اسلامی: اثبات وجود،بیان ماهیت

مقدمه:

 

اثبات وجود:

                                                                            1بحث عقلی:     - عجز بشر در شناخت خود 

                         - رحمت واسعه الهی         ارائه راههای حفظ سلامتی 

                         و درمان بیماری

                                2بحث نقلی:      - خلقت آدم و آموزش علوم به ابوالبشر(ازجمله علم طب)

                        - تصریحات ائمه راجع به واجد بودن ایشان علم طب را

                        -وجود احادیث فراوان پیرامون طب(در زمینه های                    مختلف آن)

پاسخ به چند اشکال:

- آیا کار شارع طبابت است یا هدایت؟

- آیا همه احادیث قابل تکیه کردن هستند؟(بررسی سند احادیث)

- گاهاً در احادیث تعارضات دیده می شود،این ها را چگونه باید حل کرد؟

- احادیث طبی موردی است 

 

بیان ماهیت:

                                                                                   3وجود یک مکتب نه مجموعه دستورالعمل

                                         -چه موقع یک مکتب طبی بوجود می آید

 

                                                                                                4ویژگیهای این مکتب طبی:

الف- ویژگیهای ممتاز کننده: - اتصال به وحی

                                     - خطا ناپذیری

                                     - کل نگر بودن(جسم و روح)

                                     - علاج پذیری تمام بیماریها جز مرگ

ب- وجوه افتراق از طب سنتی:

                                     - هندسه اقلیدس و غیر اقلیدسی

                                     - توجه به ابعاد ماورائی انسان بر خلاف طب سنتی که مادی است(سایکولوژی و پاراسایکولوژی)

                                          - تفاوت متدلوژی طب اسلامی با سنتی: بکار گرفتن عقل و اجتهاد در استفاده از وحی در مقابل قیاس و تجربه

                                          - در مبانی(ارکان و اخلاط و ...): ریح،نور

                                          - دلایل و علائم: رنگ چهره        بواسیر

                                          - اسباب و علل: گناه عامل بیماری

                                        

 

 

                                          حفظ صحت: حرام و حلال-غذای طیب

                                                  

                                                            حظ الصحه ناصری توصیه به صاحبان                          حظ الصه برای مصرف شراب 

 

                                          - بیماریها:  - بواسیر ذکران و اثاث

                                                         - دیابت

                                                                - درمان:    - توجه به حجامت

                                                                               - در حرام شفا نیست

                                                         - استغفار در درمان عقر 

                                          - مفردات

                                          - قرابادین: کاربرد یک دارو در بیماریهای  

                                                                 مختلف(دواء الجامعه)  

                                   5موضع طب اسلامی نسبت به طب سنتی و طب جدید و سایر مکاتب

 

موانع موجود در احیاء طب اسلامی:

                                               - فقدان منابع منسجم         مراجعه به جوامع روایی

                                               - فقدان دانشمندان بزرگ        استفاده مستقیم از ائمه

                                               - تاثر از هیبت طب جدید و طب سنتی

 

 

گامهای ضروری برای احیاء طب اسلامی:

                                  

                                              - مرور احادیث

                                              - رفع تعارضات، حل مشکل سند و دلالت

                                              - دسته بندی و ساختارسازی

                                              - بکار بستن دستورات، دسته بندی نتایج و ارائه مقالات   علمی  

                                              - داروسازی و جذب سرمایه برای آن

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

طب اسلامی؛ اثبات وجود،بیان ماهیت

مقدمه

       

هدف از طبابت ارتقاء سطح سلامتی جامعه است،از راه پیشگیری یا درمان. در طول تاریخ،مردم از روشهای مختلفی برای حفظ سلامتی و درمان بیماریهای خود استفاده نموده اند. اما در قرون اخیر طب جدید با تکیه بر پیشرفتهایی که در سایر علوم مانند شیمی و فیزیک و علوم سلولی ملکولی صورت گرفت و با استفاده از پیشرفتهای حیرت انگیز در تکنولوژی و ساخت ابزارهای مختلف تشخیصی درمانی یکه تاز میدان شده و همه رقبا را کنار زد؛ بطوریکه تصور می شد این نقطه پایان پیشرفت علم طب است و در نتیجه بشر بر قله سلامتی قرار خواهد گرفت. اما دیری نپایید که چالش های ایجاد شده بطلان این فکر خام را ثابت کرد.

مقاومت باکتریها به آنتی بیوتیکها، خصوصاً مقاومت چند دارویی (MDR) ،افزایش روزافزون موارد ابتلا به HIV ،خصوصاً افزایش خیره کننده بیماریهای قلب و عروق و بیماریهای اعصاب و روان خاصه اضطراب و افسردگی و درصدد قرار گرفتن این بیماریها در لیست میزان شیوع بیماریهای جهان تردیدهای جدی در دگماتیسم فوق وارد نمود. لذا دانشمندان جهان رویکردی جدید نسبت به سلامت پیدا کردند و سازمان بهداشت جهانی نیز چنین رویکردی را تعقیب و همه کشورها را تشویق نمود تا به احیاء طب سنتی خود بپردازند تا از این طریق به نیازهای جامعه خود در ابعاد حفظ سلامتی و درمان بیماران پاسخ دهند.

تلاش های گوناگون در کشورهای مختلف آغاز شده است. افراد زیادی مشغول بازخوانی،آموزش و تحقیقات در طب سنتی کشور خود هستند.گویی همه دلسوزان بدنبال گمگشته ای می گردند. یک مکتب درمانی که پاسخگوی نیازهای بهداشتی و درمانی بشر باشد. ولی این بار هم اگر قرار باشد مانند طب جدید مدتی دنبال یک مکتب طبی برویم و پس از چندین سال به نقایص و ناکار آوری آن پی ببریم ،باعث تاسف و دریغ بیار خواهد بود. لذا این نگرانی که ما عمر خود را صرف احیاء چیزی نماییم و بعد از مثلاً سی سال متوجه محدودیتها و ناکارآمدیهای آن بشویم ذهن هرانسان هوشمندی را به خود معطوف می نماید.  

سوال مهم آن است که آیا می توان به یک مکتب طبی کامل دست یافت که با گذشت زمان بجای آنکه محدودیت،نواقص و ناکارآمدی آن برملا شود،گستردگی،برتری و قوت آن اثبات شود؟ آیا می شود به علمی دست یافت که گذر زمان گرد کهنگی بر آن ننشاند؟ پاسخ مثبت است. اگر علم،علم باشد نباید در گذر زمان تغییر کند. آیا گذشت زمان و پیشرفتهای ایجاد شده نتیجه دو ضربدر دو را تغییر می دهد؟ آنچه تغییر می کند اطلاعات است نه علم.

در حوزه علم طب فقط یک راه برای دستیابی به چنین علمی وجود دارد که با وجود انعطاف پذیری از چنان ثباتی برخوردار باشد که تغییرات زمانی آن را به چالش نکشاند و آن هم اخذ علم طب از خالق انسان می باشد که آگاه به ظاهر و باطن و جزء و کل انسان است.

 

بخش اول:

اثبات وجود

- بحث عقلی:

الف- نقص نسبی دانش بشر: همانطور که در مقدمه بیان شد بشر در همه علوم خود همواره دارای یک نقص نسبی بوده است. در شناخت خود نیز دچار چنین نقصی است. به رغم پیشرفتهای فراوان در علوم مختلف پایه و بالینی، همچنان مجهولات فراوانی وجود دارد. علت بسیاری از بیماریها مشخص نیست و بسیاری از بیماریها لاعلاج مانده اند. به سرعت اطلاعات رو به افزایش است اما مجهولات بیشتری در پیش روی دانشمندان مطرح می شود. نتایج تحقیقات مختلف اختلافات و تضادهای زیادی را پیش آورده است.

آیا می توان سلامتی بشر را به دست مکاتبات طبی سپرد که سلسله مجهولات آن را احاطه کرده است؟ این نقص تنها به طب جدید متعلق نیست بلکه علوم بشری به دلیل تجربی بودن واجد سیستم آزمون و خطاست لذا مکاتب طب سنتی نیز دچار چنین نقصی می باشد.

ب- رحمت واسعه الهی: آیا می توان تصور کرد که خداوند مهربان که رحمت واسعه او همه چیز را در عالم فراگرفته است نسبت به سلامتی انسان و راهنمایی بشر برای حفظ آن بی تفاوت بوده است؟ بشر اولیه چگونه سلامتی خود را حفظ کرده است؟ آیا اگر قرار بود این سیر آزمون و خطا را طی کند نسل بشر با بیماریهای واگیردار و.... منقرض نمی شد؟.}  1قال الصادق ع  فی جواب الطبیب الهندی :

وَ لَئِنْ قُلْتَ بِالتَّجْرِبَةِ وَ الشُّرْبِ لَقَدْ کَانَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَمُوتَ فِی أَوَّلِ مَا شَرِبَ وَ جَرَّبَ تِلْکَ الْأَدْوِیَةَ بِجَهَالَتِهِ بِهَا وَ قِلَّةِ مَعْرِفَتِهِ بِمَنَافِعِهَا وَ مَضَارِّهَا وَ أَکْثَرُهَا السَّمُّ الْقَاتِل‏

بحار الانوار ج 1 ص182}

 

لذا برای ما عقلاً ثابت می شود که خداوند حکیم علیم از سر رحمت خود راههای حفظ سلامتی و درمان بیماری را از ابتدا به بشر آموخته است

- بحث نقلی:

الف- خلقت آدم و آموزش علوم به آدم ابوالبشر: بر اساس مجموعه آیات و روایات آدم ابوالبشر اولین انسان مخلوق بر روی کره خاک بوده است و با توجه به فقدان تجربه کافی برای زندگی در این دنیا قاعدتاً بایستی آنچه مورد نیاز او بوده برای زندگی خود و خانواده اش و همچنین هدایت و رهبری ایشان در اختیار او قرار می گرفت لذا خداوند در قرآن به این نکته اشاره می کند که((و علم ادم الاسماء کلها))  روایات،همه به این نکته اشاره دارد...  2{بحارالأنوار     11     146

 وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها  قَالَ الصادق ع : أَسْمَاءَ الْجِبَالِ وَ الْبِحَارِ وَ الْأَوْدِیَةِ وَ النَّبَاتِ وَ الْحَیَوَانِ

 

بحارالأنوار     11     147

عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها  مَا ذَا عَلَّمَهُ قَالَ الْأَرَضِینَ وَ الْجِبَالَ وَ الشِّعَابَ وَ الْأَوْدِیَةَ ثُمَّ نَظَرَ إِلَى بِسَاطٍ تَحْتَهُ فَقَالَ وَ هَذَا الْبِسَاطُ مِمَّا عَلَّمَهُ

 

بحارالأنوار     11     147  

عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها  مَا هِیَ قَالَ أَسْمَاءُ الْأَوْدِیَةِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ وَ الْجِبَالِ مِنَ الْأَرْضِ {

 

این مسئله راجع به سایر انبیاء نیز صدق می کند چنانچه در روایت راجع به سلیمان پیامبر هست که گیاهان در محراب با او سخن می گفتند و خواص خود را بیان می کردند3.}الدر المنثور فی تفسیر المأثور    ج‏5    230    قوله تعالى فلما قضینا علیه الموت الآیة .....  ص : 229

 عن ابن عباس عن النبی صلى الله علیه و سلم قال کان سلیمان علیه السلام إذا صلى رأى شجرة نابتة بین یدیه فیقول لها ما اسمک فتقول کذا و کذا فان کانت لغرس غرست و ان کانت لدواء نبتت فصلى ذات یوم فإذا شجرة نابتة بین یدیه فقال لها ما اسمک قالت الخرنوب قال لأی شی أنت قالت لخراب هذا البیت فقال سلیمان علیه السلام اللهم عم عن الجن موتى حتى یعلم الانس ان الجن لا یعلمون الغیب فأخذ عصا فتوکأ علیها و قبضه الله و هو متکئ فمکث حینا میتا و الجن تعمل فأکلتها الأرضة فسقطت فعلموا عند ذلک بموته فتبینت الانس ان الجن لو کانوا یعلمون الغیب ما لبثوا حولا فی العذاب المهین و کان ابن عباس یقرؤها کذلک فشکرت الجن الأرضة فأینما کانت یأتونها بالماء}

 

 بر اساس روایات می توان دریافت که در سایر علوم نیز پیامبران پیشرو بوده اند. چنانچه در ابداع خط،خیاطی و... پیامبران الهی پیشرو هستند4{بحارالأنوار     11     279

َ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى إِدْرِیسَ ع ثَلَاثِینَ صَحِیفَةً وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَ أَوَّلُ مَنْ خَاطَ الثِّیَابَ وَ لَبِسَهَا وَ کَانَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ یَلْبَسُونَ الْجُلُودَ وَ کَانَ کُلَّمَا خَاطَ سَبَّحَ اللَّهَ وَ هَلَّلَهُ وَ کَبَّرَهُ وَ وَحَّدَهُ وَ مَجَّدَهُ وَ کَانَ یَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ عَمَلِهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِثْلُ أَعْمَالِ أَهْلِ زَمَانِهِ کُلِّهِمْ

 

بحارالأنوار     11     331

َ وَ کَانَ نُوحٌ رَجُلًا نَجَّاراً فَجَعَلَهُ اللَّهُ نَبِیّاً وَ انْتَجَبَهُ وَ نُوحٌ أَوَّلُ مَنْ عَمِلَ سَفِینَةً تَجْرِی عَلَى ظَهْرِ الْمَاء}

 

  لذا تمدن بشری پیشرفتهای اساسی خود را مدیون انبیاء الهی است.

ب- تصریحات ائمه راجع به علم طب: در علم کلام و امام شناسی موضوع علم امام کاملاً مورد بحث قرار گرفته و این موضوع ثابت است که امام عالم ترین فرد هر زمان است. چنانکه امام امیرالمومنین علی علیه السلام می فرماید: از من سوال کنید قبل از آنکه از میان شما بروم چرا که من به راههای آسمان داناتر از راههای زمین هستم.5

{نهج‏البلاغة       ص : 280

أَیُّهَا النَّاسُ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْأَرْضِ قَبْلَ أَنْ تَشْغَرَ بِرِجْلِهَا فِتْنَةٌ تَطَأُ فِی خِطَامِهَا وَ تَذْهَبُ بِأَحْلَامِ قَوْمِهَا

  بحارالأنوار     30     670

 یَقُولُ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْأَرْضِ.  }

 

لذا امام مردم را دعوت می کند که هرچه می خواهند از او بپرسند پس اگر کسی بلند می شد و یک سوال طبی می پرسید نمی توانست بگوید که این سوال را نکن،سوال دیگری پرس. او آماده است تا همه سوالات را پاسخ بگوید. تاریخ زندگانی اهل بیت ثابت می کند که هیچ سوالی از سوی مردم مطرح نشد مگر آنکه بهترین پاسخ ها از سوی امام بیان شد.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که اکثر اطبا می گویند انبیا علم طب نمی دانند و من دیدم اکثر ایشان از روش انبیا رو گرداندند و کتب منزل بر ایشان از سوی خدا را تکذیب می کنند لذا از طلب این علم و حاملین آن دوری کردم.6 {

بحار الانوار  ج 10  ص 172

ِ ثُمَّ قَالَ ع إِنَّ أَکْثَرَ الْأَطِبَّاءِ قَالُوا إِنَّ عِلْمَ الطِّبِّ لَمْ یَعْرِفْهُ الْأَنْبِیَاءُ فَمَا نَصْنَعُ عَلَى قِیَاسِ قَوْلِهِمْ بِعِلْمٍ زَعَمُوا لَیْسَ تَعْرِفُهُ الْأَنْبِیَاءُ الَّذِینَ کَانُوا حُجَجَ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ أُمَنَاءَهُ فِی أَرْضِهِ وَ خُزَّانَ عِلْمِهِ وَ وَرَثَةَ حِکْمَتِهِ وَ الْأَدِلَّاءَ عَلَیْهِ وَ الدُّعَاةَ إِلَى طَاعَتِهِ ثُمَّ إِنِّی وَجَدْتُ أَکْثَرَهُمْ یَتَنَکَّبُ فِی مَذْهَبِهِ سُبُلَ الْأَنْبِیَاءِ وَ یُکَذِّبُ الْکُتُبَ الْمُنْزَلَةَ عَلَیْهِمْ مِنَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى فَهَذَا الَّذِی أَزْهَدَنِی فِی طَلَبِهِ وَ حَامِلِیهِ }

 

در روایت دیگری در مناظره امام صادق با طبیب هندی نقل شده است که طبیب هندی به امام می گوید :می خواهی چیزی از علم طب که نزد من است به تو بیاموزم؟ حضرت فرمودند:خیر چرا که آنچه با من است بهتر از آن است که نزد توست. یعنی حضرت می خواهد بفرماید من طبی دارم مستقل و کامل به طوری که به طب تو نیاز ندارم، در ضمن امام در ادامه روایت می فرماید آیا گمان می کنی این مطالب را از کتب طبی آموخته ام؟ بلکه آن را از پدران خود از رسول خدا از جبرئیل و از پروردگار عالمیان که اجساد و ارواح را خلق کرده است اخذ نموده ام. 7

{بحارالأنوار     10     205 

عَنِ الرَّبِیعِ صَاحِبِ الْمَنْصُورِ قَالَ حَضَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ ع مَجْلِسَ الْمَنْصُورِ یَوْماً وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنَ الْهِنْدِ یَقْرَأُ کُتُبَ الطِّبِّ فَجَعَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع یُنْصِتُ لِقِرَاءَتِهِ فَلَمَّا فَرَغَ الْهِنْدِیُّ قَالَ لَهُ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَ تُرِیدُ مِمَّا مَعِی شَیْئاً قَالَ لَا فَإِنَّ مَا مَعِی خَیْرٌ مِمَّا مَعَکَ قَالَ وَ مَا هُوَ قَالَ أُدَاوِی الْحَارَّ بِالْبَارِدِ وَ الْبَارِدَ بِالْحَارِّ وَ الرَّطْبَ بِالْیَابِسِ وَ الْیَابِسَ بِالرَّطْبِ وَ أَرُدُّ الْأَمْرَ کُلَّهُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَسْتَعْمِلُ مَا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ أَعْلَمُ أَنَّ الْمَعِدَةَ بَیْتُ الدَّاءِ وَ الْحِمْیَةُ هِیَ الدَّوَاءُ وَ أُعَوِّدُ الْبَدَنَ مَا اعْتَادَ فَقَالَ الْهِنْدِیُّ وَ هَلِ الطِّبُّ إِلَّا هَذَا فَقَالَ الصَّادِقُ ع أَ فَتَرَانِی عَنْ کُتُبِ الطِّبِّ أَخَذْتُ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا أَخَذْتُ إِلَّا عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَه‏}

 

لذا امام ضمن تاکید بر اینکه مکتب طبی مستقل و کاملی دارد بیان می نماید که منشا این علم، الهی است ؛ لذا نقص علم بشری در آن راه ندارد.

ج- احادیث فراوان از ناحیه معصومین پیرامون علم طب: پس از آنکه اثبات شد که انبیا و ائمه اطهار واجد همه علوم از جمله علم طب بوده اند. سوالی که مطرح می شود آن است که آیا غیر از علوم دینی این علوم را نیز منتشر نموده اند یا خیر؟ با مروری در جوامع روایی متوجه می شویم که روایات فراوانی پیرامون مسائل گوناگون طبی از معصومین وارد شده است. در کتاب بحارالانوار از جلد 58 تا 66 به مسائل طبی و امور مرتبط با آن اختصاص یافته است این حجم از روایات غیر از روایاتی است که در مواضع  دیگر آمده و گرچه مستقلاً بحث طبی نیست اما مرتبط با طب است مثلاً اثبات توحید بر اساس اشاره به هلیله.  

به واسطه وجود حجم فراوان روایت عده ای از علماء کتب مستقلی تحت عنوان طب الائمه نوشته اند و روایات طبی را جمع آوری نموده اند.

همچنین در قرآن کریم نکات طبی فراوانی بیان شده است از جمله آنکه در عسل شفا قرار داده شده است8،

{ثُمَّ کُلی‏ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکی‏ سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فی‏ ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (69)نحل }

 

حضرت  یونس ع  که از شکم ماهی نجات یافته بایستی با خوردن کدو خود را درمان کند9،{وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلینَ (139)

إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ (140)

فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضینَ (141)

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلیمٌ (142)

فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحینَ (143)

لَلَبِثَ فی‏ بَطْنِهِ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (144)

فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقیمٌ (145)

وَ أَنْبَتْنا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطینٍ (146) صافات }

 

 روزی دو وعده خوردن صبح و شام 10و{           بحارالأنوار ج : 63 ص : 342   و الکافى ج 6  ص 288

 عَنِ ابْنِ أَخِی شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ شَکَوْتُ إِلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا أَلْقَى مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ التُّخَمِ فَقَالَ تَغَدَّ وَ تَعَشَّ وَ لَا تَأْکُلْ بَیْنَهُمَا شَیْئاً فَإِنَّ فِیهِ فَسَادَ الْبَدَنِ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَ عَشِیًّا}

 

 بسیار نکات دیگر.

توجه به آیات و روایات فراوان طبی، ما را با ذخایر عظیم و تقریباً دست نخورده فراوانی روبرو می سازد که مانند گنجینه های عظیمی می ماند که استخراج آنها نیاز به تلاش و کوشش فراوان دارد و پس از استخراج نیاز به تخلیص، فراوری و تولید محصولات گوناگون از این ذخایر گرانبها دارند.

نکته پایانی در این بخش آنکه ائمه اطهار می فرمایند: به شرق و غرب عالم بروید علم صحیح را نمی یابید مگر از نزد ما11 }الکافی     1     399 

ٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لِسَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ وَ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ شَرِّقَا وَ غَرِّبَا فَلَا تَجِدَانِ عِلْماً صَحِیحاً إِلَّا شَیْئاً خَرَجَ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ }

 

. لذا اگر بخواهیم به علم طبی دست یابیم که دچار تغییر و تحول و نقص و خطا نباشد بایستی این علم را از نزد ائمه اطهار اخذ نماییم.

حال اینکه آیا کار دین طبابت است یا نه، بحث سند احادیث و تعارضات موجود در آنها و چالشهای دیگر موجود بر سر راه ایجاد یک مکتب طبی مستقل مباحثی است که در آینده خواهد آمد.

پاسخ به چند اشکال:

اشکال اول: آیا کار شارع طبابت است یا هدایت؟

سوال مهم این است که آیا حوزه فعالیت مربیان دین یعنی انبیا و ائمه شامل طبابت می شود یا کار آنها هدایت مردم و حل مسائل اخروی ایشان است. با این دیدگاه انبیا و ائمه نباید به مسائل دنیوی مردم چون اقتصاد،قضاوت،حکومت و ... کاری داشته باشند. در حالی که می بینیم هدایت مردم آنچنان حوزه وسیعی را شامل می شود که شامل مسائل دنیا و آخرت مردم شده معلمان دین علما عملاً وارد مسائل دنیای مردم می شوند. معلمان دین چگونه می توانند سعادت اخروی را برای انسان به ارمغان آورند در حالیکه نسبت به مسائل اقتصادی او بی تفاوت باشند. لذا می بینیم که در تعالیم دینی بیان شده که اگر نخ دگمه لباس کسی غصبی باشد نماز او باطل است12. }

توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی) 

مسأله 815 لباس نمازگزار باید مباح باشد و کسى که مى‏داند پوشیدن لباس غصبى حرام است، اگر عمداً در لباس غصبى یا در لباسى که نخ یا دگمه یا چیز دیگر آن غصبى است نماز بخواند، باید آن نماز را با لباس غیر غصبى اعاده نماید}

 

 بنابراین حقوق مردم و اقتصاد کاملاً با مسائل فردی و عبادی مرتبط است.

بنابراین دین برای تاًمین سعادت اخروی انسان بایستی سیستم های مختلفی را برای ابعاد مختلف زندگی دنیوی ارائه دهد. در واقع ما معتقدیم دنیا مزرعه آخرت است13 {عوالی‏اللآلی           1ج    267ص  

و قال ص الدنیا مزرعة الآخرة }

 

بنابراین نمی توان بدون یک سیستم اقتصادی، قضایی و حقوقی، بهداشتی و درمانی، حکومتی و... جامعه دین داران را اداره کرد و دنیایی برای ایشان ساخت که مزرعه آخرت باشد.

بنابراین وقتی که پیامبر اسلام حکومت اسلامی را در مدینه تاًسیس می کند بایستی همه سیستم های زیرمجموعه یک حکومت را بدون وام گرفتن از دیگران طراحی و ارائه کند، آن هم با تکیه بر وحی، گرچه ممکن است برخی دستاوردها و تجربیات گذشته بشر که بسیاری از موارد ریشه در تعالیم انبیاء گذشته داشته مورد تایید و اهناء او قرار گیرد.

آیا پیامبر در مدینه نسبت به بهداشت و درمان مردم بی تفاوت بوده و پاسخی برای نیازهای مردم ارائه ننموده است؟ مطمئناً پاسخ منفی است. پیامبر ضمن بیان دستورات مختلف بهداشتی یک سیستم بهداشتی کارآمد را مطرح نموده و همچنین در بیماری ها نیز درمان هایی را ذکر فرموده اند. خود ایشان نیز به این دستورات عمل کرده و پس از او ائمه و جانشینان او نیز چنین کرده اند. پیامبر و امامان خود نیز بیمار می شده اند لکن مراجعه به طبیب نداشته اند گرچه دیگران گاهی به واسطه جهل به مقام امام یا جهت پاره ای مسائل سیاسی و اجتماعی برای ایشان طبیب آورده اند مانند جریان حضور طبیب بر بالین امام علی علیه السلام هنگام ضربت خوردن ایشان.

اشکال فوق به گونه دیگری نیز مطرح می شود که آیا شاًن امام طبابت است یا هدایت؟ در پاسخ باید گفت شخص امام به شاًن خود آگاه تر از ماست. در روایات فراوانی هرگاه که از ایشان راجع به طب و درمان بیماری ها سوًال شده است امام پاسخ گفته اند و فرد سوًال کننده به آن دستور عمل کرده و درمان شده است در حالیکه می توانست امام بفرماید که این کار، طبابت است و در شاًن من نیست از من فقط در مورد عقاید و احکام و اخلاق سواًل کنید و برای درمان بیماری خود نزد طبیب بروید. البته استثنایی که در مورد فوق در روایات دیده می شود یکی دو مورد است که به افراد آموزش استفاده از نظام اسباب و عمل، مراجعه به طبیب، مصرف دارو و... جهت درمان بیماری داده می شود و می خواهند به فرد سائل بفهمانند که دعا کردن به تنهایی برای درمان بیماری کافی نیست. در سایر موارد راجع به هر بیماری که سوًال شده است امام نسخه ای درمانی بیان فرموده اند . حتی در مواردی فردی درخواست دعا می کند و امام می فرماید دعا بجای خود اما فلان دارو را مصرف کن.  

برای تکمیل بحث به روایت ذیل توجه کنید:

فردی خدمت امام باقر می رسد و امام بر اساس رنگ چهره او به او می گوید بواسیر داری و او نیز تاًیید می کند و بر غیرقابل درمان بودن بیماری خود اشاره می کند امام می فرماید: آیا می خواهی دارویی برایت شرح دهم؟ راوی می گوید بسیار معالجه کردم فایده نداشت امام در جواب می فرماید: انا طبیب الاًطباء و راًس العلماء و رئیس الحکماء و بعد دارویی را برای وی تجویز می کند که با یکبار مصرف آن بهبود می یابد لذا می بینیم که امام خود را طبیب الاًطباء معرفی می کند14

{

      بحارالأنوار ج : 59 ص : 199

عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الثُّمَالِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ الْجَرِیرِیِّ قَالَ قَالَ الْبَاقِرُ ع یَا جَرِیرِیُّ أَرَى لَوْنَکَ قَدِ انْتُقِعَ أَ بِکَ بَوَاسِیرٌ قُلْتُ نَعَمْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ اسْأَلِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ لَا یَحْرِمَنِی الْأَجْرَ قَالَ أَ فَلَا أَصِفُ لَکَ دَوَاءً قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ اللَّهِ لَقَدْ عَالَجْتُهُ بِأَکْثَرَ مِنْ أَلْفِ دَوَاءٍ فَمَا انْتَفَعْتُ بِشَیْ‏ءٍ مِنْ ذَلِکَ وَ إِنَّ بَوَاسِیرِی تَشْخُبُ دَماً قَالَ وَیْحَکَ یَا جَرِیرِیُّ فَإِنِّی طَبِیبُ الْأَطِّبَاءِ وَ رَأْسُ الْعُلَمَاءِ وَ رَئِیسُ الْحُکَمَاءِ وَ مَعْدِنُ الْفُقَهَاءِ وَ سَیِّدُ أَوْلَادِ الْأَنْبِیَاءِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ قُلْتُ کَذَلِکَ یَا سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ قَالَ إِنَّ بَوَاسِیرَکَ إِنَاثٌ تَشْخُبُ الدِّمَاءَ قَالَ قُلْتُ صَدَقْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ عَلَیْکَ بِشَمْعٍ وَ دُهْنِ زَنْبَقٍ وَ لُبْنَى عَسَلٍ وَ سُمَّاقٍ وَ سَرْوِ کَتَّانٍ اجْمَعْهُ فِی مِغْرَفَةٍ عَلَى النَّارِ فَإِذَا اخْتَلَطَ فَخُذْ مِنْهُ قَدْرَ حِمَّصَةٍ فَالْطَخْ بِهَا الْمَقْعَدَةَ تَبْرَأْ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى قَالَ الْجَرِیرِیُّ فَوَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا فَعَلْتُهُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً حَتَّى بَرِئَ [بَرَأَ] مَا کَانَ بِی فَمَا حَسَسْتُ بَعْدَ ذَلِکَ بِدَمٍ وَ لَا وَجَعٍ قَالَ الْجَرِیرِیُّ فَعُدْتُ إِلَیْهِ مِنْ قَابِلٍ فَقَالَ لِی یَا أَبَا إِسْحَاقَ قَدْ بَرِئْتَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ نَعَمْ فَقَالَ أَمَا إِنَّ شُعَیْبَ بْنَ إِسْحَاقَ بَوَاسِیرُهُ لَیْسَتْ کَمَا کَانَتْ بِکَ إِنَّهَا ذُکْرَانٌ فَقَالَ قُلْ لَهُ لِیَأْخُذْ بَلَاذُراً فَیَجْعَلُهَا ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ وَ لْیَحْفِرْ حُفَیْرَةً وَ لْیَخْرِقْ آجُرَّةً فَیَثْقُبُ فِیهَا ثُقْبَةً ثُمَّ یَجْعَلُ تِلْکَ الْبَلَاذُرَ عَلَى النَّارِ وَ یَجْعَلُ الْآجُرَّةَ عَلَیْهَا وَ لْیَقْعُدْ عَلَى الْآجُرَّةِ وَ لْیَجْعَلِ الثُّقْبَةَ حِیَالَ الْمَقْعَدَةِ فَإِذَا ارْتَفَعَ الْبُخَارُ إِلَیْهِ فَأَصَابَهُ حَرَارَةٌ فَلْیَکُنْ هُوَ یَعُدُّ مَا یَجِدُ فَإِنَّهُ رُبَّمَا کَانَتْ خَمْسَةَ ثَآلِیلَ إِلَى سَبْعَةِ ثَآلِیلَ فَإِنْ ذَابَتْ وَ أَتَتْهُ فَلْیَقْلَعْهَا وَ یَرْمِ بِهَا وَ إِلَّا فَلْیَجْعَلِ الثَّالِثَ مِنَ الْبَلَاذُرِ عَلَیْهَا فَإِنَّهُ یَقْلَعُهَا بِأُصُولِهَا ثُمَّ لْیَأْخُذِ الْمَرْهَمَ الشَّمْعَ وَ دُهْنَ الزَّنْبَقِ وَ لُبْنَى عَسَلٍ وَ سَرْوَ کَتَّانٍ هَکَذَا قَالَ وَصَفْتُ لَکَ لِلذُّکْرَانِ فَلْیَجْمَعْهُ عَلَى مَا ذَکَرْتُ هَاهُنَا لِیَطْلِیَ بِهِ الْمَقْعَدَةَ فَإِنَّمَا هِیَ طَلْیَةٌ وَاحِدَةٌ فَرَجَعْتُ فَوَصَفْتُ لَهُ ذَلِکَ فَعَمِلَهُ فَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا کَانَ مِنْ قَابِلٍ حَجَجْتُ فَقَالَ لِی یَا أَبَا إِسْحَاقَ أَخْبِرْنَا بِخَبَرِ شُعَیْبٍ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ الَّذِی قَدِ اصْطَفَاکَ عَلَى الْبَشَرِ وَ جَعَلَکَ حُجَّةً فِی الْأَرْضِ مَا طَلَى بِهَا إِلَّا طَلْیَةً وَاحِدَةً }

 

نکته قابل توجه و مهم آنکه آیا سلامتی فرد و جامعه با انجام مسئولیت های دینی و سعادت دنیوی و اخروی او مرتبط نیست؟ اگر پاسخ مثبت است پس دین نسبت به آن بی تفاوت نیست. دستورات فراوانی  که در قرآن و حدیث راجع به خوردنی ها وجود دارد آیا دستورات طبی تلقی نمی گردد. این که گوشت خوک و مردار و شراب حرام است؛ آیا دستورات طبی نیست؟ به مطلب فوق اضافه بفرمایید ارتباط حلال و حرام با مصلحت انسان که در منابع دینی ثابت شده است. یعنی حلال و حرام و مستحب و مکروه تابع نفع و ضرر برای انسان است یا نفع و ضرر جسمی و یا روحی. لذا همین دستورات فقهی نیز جنبه طبی دارد.

ارتباط مسائل جسمی و روحی و تاثیر و تاثراین دو از یکدیگر مسئله ای غیر قابل انکار است لذا در قرآن و احادیث به این مسئله توجه ویژه ای شده است.

شاهد اول: یا ایها الرسل کلوا من طیبات و اعملوا صالحا15 }یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلیمٌ (51)مومنون}

 

 

             ای پیامبران از طیبات بخورید و عمل صالح انجام دهید

شاهد دوم: کلوا مما رزقناکم حلالا طیب واتقوالله  16

           {وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (88)مائده

 

فَکُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (69)انفال

 

فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ (114)نحل

 

یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالاً طَیِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ (168)بقره}

 

  از آنچه روزیتان کرده ایم حلال و طیب آن را بخورید و تقوای الهی داشته

             باشید

با توجه به دو آیه فوق درمی یابیم که مصرف غذای طیب (که البته فراتر از بحث حلال بودن است چرا که در آیه دوم مورد اشاره حلالا طیبا بیان شده است که می فهمیم طیب بودن امری غیر از حلال بودن است یعنی غذا علاوه بر حلال بودن باید طیب باشدبا تقوی و عمل صالح مرتبط است.

شاید بتوان چنین گفت که روح برای حرکت و تعالی نیاز به مرکبی را هوار دارد جسم با خودن غذای حلال طیب مرکبی را هوار خواهد شد لکن با خوردن غذای غیر حلال و یا غیر طیب نیز این مرکب شایستگی خود را برای بدرقه روح از دست می دهد.

آشنایان با مبانی طب سنتی به راحتی درمی یابند که مصرف  غذای ثقیل و غلیظ باعث ایجاد خلط غلیظ و ثقیل و در نتیجه تاًثیر منفی بخارات آن بر مغز که طبق روایات مسکن روح است می گردد.

شاهد سوم: در احادیث اخلاقی این رابطه به زیبایی ترسیم شده است بعنوان نمونه در حدیث معروف عنوان بصری امام صادق علیه السلام می فرماید:

من درباره نه موضوع به تو توصیه و سفارش  می کنم که برای افرادی که بخواهند راه خدا را طی نمایند لزوم دارند و از خدای سبحان می خواهم که تو را برای انجام دادن آنها موفق بدارد.

آنگاه امام از میان این نه توصیه که برای سالکان راه خدا ضروری است سه توصیه طبی می فرمایند. 17 

{  بحارالأنوار ج : 1 ص : 226

قَالَ عُنْوَانُ فَفَرَّغْتُ قَلْبِی لَهُ فَقَال ع َ أَمَّا اللَّوَاتِی فِی الرِّیَاضَةِ فَإِیَّاکَ أَنْ تَأْکُلَ مَا لَا تَشْتَهِیهِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْحِمَاقَةَ وَ الْبُلْهَ وَ لَا تَأْکُلْ إِلَّا عِنْدَ الْجُوعِ وَ إِذَا أَکَلْتَ فَکُلْ حَلَالًا وَ سَمِّ اللَّهَ وَ اذْکُرْ حَدِیثَ الرَّسُولِ ص مَا مَلَأَ آدَمِیٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنِهِ فَإِنْ کَانَ وَ لَا بُدَّ فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ وَ ثُلُثٌ لِشَرَابِهِ وَ ثُلُثٌ لِنَفَسِه‏

}

 

لذا می بینیم که به جهت همان شاًن هدایت گری ائمه در موضوعات طبی وارد شده اند و دستورات گران بهایی را در این زمینه بیان نموده اند. حال سوًالی که مطرح می شود آن است که این دستورات وارد شده در احادیث یک مجموعه دستورالعمل است نه یک مکتب طبی مستقل، این موضوعی است که در ادامه مستقلاً راجع به آن بحث خواهیم کرد.                         

نتیجه: آنچه از این بخش می خواهیم نتیجه بگیریم این است که گرچه شان اصلی انبیاء و امامان هدایت گری است لکن توصیه های فراوان طبی از ایشان به ما رسیده است که هم به واسطه حجم وسیع و هم به جهت عمق و محتوی نبایستی آنها را نادیده بگیریم. همچنین ما توقع نداریم که مثلاً امام صادق علیه السلام در بحبوحه انحرافات عقیدتی و جهل مردم به احکام الهی همه کار خود را تعطیل کند و مطب یا بیمارستانی تاسیس کند و به درمان بیماران بپردازد. بلکه دعوی ما آنست که از ایشان دستورات فراوانی رسیده است که با فهم درست و بکارگیری فنون اجتهادی می توان یک مکتب طبی مستقل را پایه ریزی کرد.

اشکال دوم: آیا احادیث طبی از نظر سندی قابل اتکاء هستند؟

اولاً آشنایان با علوم حدیث می دانند که تنها راه قضاوت در مورد یک حدیث سند آن نمی باشد بلکه از علوم دیگری غیر از علم رجال هم در شناخت حدیث صحیح از ضعیف استفاده می شود. علم  درایه الحدیث در شناخت حدیث صحیح در بسیاری از موارد از سند حدیث کاربرد بیشتری دارد.

برای روشن شدن مطلب فرض کنید فرد دروغگو و فاسقی روایتی از یک امام معصوم نقل کند آیا می توان به صرف اینکه فرد کذابی حدیث را نقل کرده حدیث را رد کرد؟ به عبارت دیگر آیا یک فرد دروغگو همیشه دروغ می گوید؟

اگر صرفاً به سند احادیث اکتفا کنیم حجم عظیمی از روایات را از دست می دهیم. اما راههای دیگری وجود دارد که می توانیم اطمینان کنیم که این حدیث از ائمه صادر شده است. بعنوان مثال عالمی که در علم حدیث سالها کار کرده است از متن روایتی می تواند بفهمد که این حدیث از ناحیه امام است یا خیر.

چنین درکی ناشی از شناخت قرآن،کلیت روایات،ادبیات زمان امام و ... می باشد. بعنوان مثال به یک استاد ادبیات و شعر چند بیت از شعرای مختلف بدهید بدون ذکر نام شاعر او بر اساس سبک شعر و خصوصیات مختلف ادبی می گوید این بیت از رودکی است آن یکی از سعدی و دیگری از حافظ. یک فرد آشنا با طب سنتی و منابع مهم آن نیز اگر عبارات مختلفی را ببیند می تواند بگوید این متن از هدایه المتعلمین است، آن دیگری از عقیلی خراسانی است و آن متن دیگر متعلق به جرجانی است.

همچنین قرائن مختلف به حل این مشکل کمک می کند. مثلاً وقتی همه اطباء طب سنتی افتیمون را مسهل سودا می دانند یا کانی را برای کبد مفید می دانند اگر در نسخه ای یا کتابی خلاف آن دیده شد بایستی این تعارض را حل کرد که یا در استنساخ این نسخه دچار خطا شده اند یا نکته خاصی از نظر طبی وجود داشته است. به این مسئله در علم حدیث تواتر می گویند یعنی مفید بودن کانی برای کبد در طب سنی متواتر است.

تواتر گاهی لفظی است گاهی معنوی. یعنی ممکن است همان لفظ تکرار نشده باشد اما همان مفهوم تکرار شده باشد چنانکه ما در تاکید روایات بر عسل، سیاهدانه، حجامت و ... نمی توانیم تردید کنیم. لذا می توانیم از قراین(تراکم ظنون)، تواتر و مقایسه مجموعه آیات و روایات در مواردی که سند حدیث ضعیف باشد به صدور حدیث از امام اطمینان حاصل کنیم. نکته بسیار مهم آن است که بحث سند حدیث در احکام به دلیل منتهی شدن به ثواب و عقاب حائز اهمیت بسیار است. لذا در بسیاری ازموارد مانند احادیث اخلاقی نیز علماء در بررسی سند حدیث آنچنان که در احادیث احکام دقت دارند وسواس به خرج نمی دهند.

احادیث طبی نیز عموماً متواتر معنوی هستند و خبر واحد کمتر داریم تا نیاز به بررسی سند داشته باشیم. پس استفاده از مجموعه روایات، آیات قرآن، مجموعه رفتارهای معصومین، کتب متقدمین از علماء بزرگ، منابع طب سنتی، دستاوردهای جدید طبی و اجتهاد عالمان حدیث شناس به همراه استفاده از مشاوران متخصص در امور مختلف می تواند این مشکل را برطرف سازد. گرچه آشنایان با علم و حدیث در درک این مسئله مشکل زیادی ندارند و این اشکال بیشتر ناشی از عدم آشنایی کامل با متدلوژی علم الحدیث است چرا که عده ای مطلبی راجع به سند حدیث شنیده اند و گمان می کنند که همه چیز سند حدیث است.

اشکال سوم: گاهاً در حدیث تعارضاتی دیده می شود، این ها را چگونه باید حل کرد؟

در پاسخ به این سوال روایتی را بعنوان نمونه از میان روایات فراوان وارد شده در این بخش بیان می کنیم. در روایتی در کتاب بحارالانوار چنین آمده است که شخصی از امام سوال کرد: شخصی از طرف شما می آید که معروف به دروغگویی است و چیزی نقل می کند آیا آن را بپذیریم یا رد کنیم؟ امام فرمودند: آیا شب را روز و روز را شب معرفی می کند؟ (یعنی آیا تضاد صد در صدی وجود دارد) گفت: نه حضرت فرمودند: اگر اینطور نیست پس او را تکذیب نکن چرا که تکذیب او تکذیب من است18

}بحارالأنوار     2     211  

عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ رَجُلًا یَأْتِینَا مِنْ قِبَلِکُمْ یُعْرَفُ بِالْکَذِبِ فَیُحَدِّثُ بِالْحَدِیثِ فَنَسْتَبْشِعُهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَکَ إِنِّی قُلْتُ لِلَّیْلِ إِنَّهُ نَهَارٌ أَوْ لِلنَّهَارِ إِنَّهُ لَیْلٌ قَالَ لَا قَالَ فَإِنْ قَالَ لَکَ هَذَا إِنِّی قُلْتُهُ فَلَا تُکَذِّبْ بِهِ فَإِنَّکَ إِنَّمَا تُکَذِّبُنِی }

 

. در روایت دیگری حضرت می فرمایند: اگر چیزی به ما نسبت دادند و خلاف آن را می دانی رد نکن چرا که چه می دانی برای چه گفتیم. یعنی ممکن است روایات در ظاهر تعارض داشته باشند اما وقتی وجه آن معلوم می شود متوجه می شویم که تعارضی در کار نبوده است و ما درک درستی از حدیث نداشته ایم. 19

{بحارالأنوار     2     198

َ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنِّی لَأُحَدِّثُ النَّاسَ عَلَى سَبْعِینَ وَجْهاً لِی فِی کُلِّ وَجْهٍ مِنْهَا الْمَخْرَجُ }

 

بنابراین رفع تعارضات نیز نیاز به یک کار اجتهادی فقهی دقیق دارد که به عهده علمای حدیث شناس حوزه است گر چه ضروری است که یا خود ایشان به علوم طبی احاطه داشته باشند یا آنکه بهتر است شوراهای تخصصی مرکب از اطباء و دانشمندان علوم مربوطه شکل گیرند و با مشورت با هم این مشکلات حل شود.

اشکال چهارم: احادیث طبی موردی است و عمومیت ندارد؟

این اشکال ناشی از یک قضاوت شتابزده است. اگر کسی با مکتب طب اخلاطی که قرابت زیادی با طب اسلامی دارد آشنا باشد می داند که اگر برای درمان غلبه خون حجامت توصیه شده موردی نیست بلکه یک اصل کلی است. و اگر برای درمان بلغم یک بیمار دوایی مرکب از آویشن و سیاهدانه و مصطکی و زنیان و عسل از سوی معصوم تجویز می شود کاملاً بر یک منطق اصولی استوار است چرا که داروهای گرم و خشک برای درمان بلغم تجویز شده است و این تجویز برای درمان بلغم قابل تعمیم است.

لذا کسانی که به منطق این طب آشنا هستند می توانند تشخیص دهند که این توصیه ها شخصی است، مربوط به جغرافیای خاص و زمان خاص است یا عمومی است. بعنوان مثال در پایان رساله ذهبیه امام رضا علیه السلام می فرمایند: ((هر کس)) به این دستورات عمل کند از همه بیماریها در امان است. لذا گرچه ظاهراً نامه برای مامون نوشته شده است اما امام فرصتی پیدا کرده برای بیان حقایق طبی برای همه مردم، پس مسئله کاملاً عمومی است چنانکه در آخر رساله بدان اشاره فرموده اند. گاهی هم ممکن است تجویز موردی باشد که از قرائن می توان متوجه شد مثلاً ممکن است برای بواسیر یک نفر یک دارو و برای بواسیر دیگری داروی دیگری تجویز شود. این تفاوت با توجه به علت بیماری و شرایط بیمار قابل درک است و گاهاً در خود روایت هم به آن اشاره شده است.

 

 

بخش دوم:

بیان ماهیت

- وجود یک مکتب، نه صرفاً مجموعه دستورالعمل

آنچه مراد ما از طب اسلامی است با آنچه در حال حاضر به عنوان طب اسلامی مطرح است در واقع طب مسلمانان است نه طب اسلامی آثار بوعلی، رازی، جرجانی و عقیلی و... را نمی توان طب اسلامی دانست گرچه در آثار ایشان توجه به اراده خداوند و مشیت و حکمت او فراوان به چشم می خورد. اما اساس این طب همان طب یونانی است که البته به عقیده برخی محققان منشا طب یونانی نیز طب ایرانی بوده است. این طب در دست دانشمندان مسلمان توسعه زیادی پیدا کرده حکمای مسلمین این طب را نظام بخشیده، توسعه داده و آن را به بالندگی رسانده اند. در این راستا ایشان مقلد صرف اساتید یونانی خود نبوده اند بلکه آراء ایشان را مورد نقد قرار داده  نقاط افتراق طب اسلامی با طب مسلمانان خواهیم پرداخت. در اینجا لازم است این نکته بسیار مهم را ذکر کنیم که آنچه به عنوان طب اسلامی مطرح می نماییم بایستی چارچوب،اساس و ارکان آن مبتنی بر آیات و روایات پی ریزی شود. برای درک بهتر این مطلب مثالی از علم روانشناسی می زنیم. داده اند بعنوان مثال رازی کتاب الشکوک الی جالینوس نوشته است.

اما در هر حال چارچوب و قالب طب حکماء بزرگ مسلمان همان طب یونانی است. در ادامه بحث ب

چند سالی است که اقبال عمومی به روانشناسی و علوم مرتبط با آن مثل تعلیم و تربیت بسیار چشمگیر شده است. در این میان بازار ترجمه کتب روانشناسی غربی بسیار داغ است. عده ای از روانشناسان متعهد و متدین، با توجه به اینکه علاقه مذهبی خود را در این علم نمی توانند نادیده بگیرند تلاش نموده اند که با استفاده از آیات و روایات مکتب روانشناسی اسلامی را معرفی نمایند. اما عموماً بجز برخی موارد معدود به این ترتیب کار کرده اند که چارچوب و قالب را از روانشناسی غربی اخذ نموده اند و در هر بخش اگر روایت یا آیه ای یا داستانی دینی متناسب با موضوع یافته اند بیان کرده اند. این کار مانند آن است که شما یک ساختمان با روانشناسی غربی بسازی و چند تابلو در اتاق ها و راهروها نصب کنی و در آن آیه و روایتی بنویسی. این روانشناسی اسلامی نیست بلکه اگر با آیه و روایت نقشه ساختمان را کشیدی فونداسیون ساختمان را ریختی و ستونها را بنا کردی، حال اگر آجرها را از جای دیگر آوردی باز نقشه و کلیت ساختمان مال شماست و می توان گفت قالب اسلامی است سایر مصالح را نیز شما به خدمت گرفته ای نه اینکه آیه و روایت در خدمت ساختار روانشناسی غربی قرار بگیرد. گرچه برخی محققین   تلاش نموده اند تا ساختار روانشناسی اسلامی را بیان نمایند.

در طب اسلامی نیز ما بایستی بتوانیم نقشه و چارچوب و ساختاری جدید مبتنی بر آیات و روایات ارائه دهیم که متمایز از سایر ساختارهای موجود طبی باشد حال اگر از دستاوردهای سایر مکاتب طبی بعنوان مصالح این ساختمان استفاده کرده ایم بسیار زیبنده است اما نقشه و چارچوب مال اسلام است.

 - سوًال: چه موقع یک مکتب طبی بوجود می آید؟

با چند مثال به این سوال پاسخ می دهیم بعنوان مثال به مکتب طبی هومیوپاتی نگاه کنید آقای هانمن که ابداع کننده این مکتب است با یک جمله این مکتب را ایجاد کرده است بر اساس این نظریه که مشابه را با مشابه باید درمان کرد. کلیه توضیحات و تفصیلات ایشان در کتاب ارگانون که مهم ترین متن هومیوپاتی به شمار می رود پیرو همین نظریه شکل می گیرد و درمان بیماریها نیز بر اساس همین نظریه صورت می گیرد.

بعنوان مثال سوم طب غربی را در نظر بگیرید بر اساس نظر مورخین کسی که پایه گذار طب جدید است پاراسلسوس است که نظریه ورود شیمی(کیمیا گری) را به طب بیان کرد. این نظریه تحول جدی در طب ایجاد کرد و ساخت داروهای شیمیایی را در پی داشت.

بنابراین ایجاد یک مکتب طبی درابتدا نیاز به مواد اولیه زیادی ندارد. به عبارتی دیگر آقای هانمن که نظریه مشابه درمانی را ارائه می کند نباید توقف داشت. که همه بیماران را درمان کند چرا که وی در حال پی ریزی یک مکتب است مانند کسی که هنوز دیوارهای یک ساختمان را بالا نبرده است به او بگوییم چرا اتاقها سرد است یا چرا هنوز لوستر و ... ندارد. از کسی که شروع به ساخت یک مکتب می کند خصوصیات نقشه آن را باید بپرسیم.

در طب سنتی نیز اصل و اساس بر ارکان، امزاج و اخلاط است نه درمان فلان بیماری. چون برخی گمان می کنند تا ما می گوییم طب اسلامی باید روایتی مبنی بر درمان ایدز و هپاتیت با همین عبارات و اسامی ارائه دهیم و الا طب اسلامی نخواهیم داشت. اگر اینطور است پس طب شیمیایی یک مکتب طبی نیست چرا که از درمان بسیاری از بیماریها عاجز مانده است.

در طب سنتی عبارت ایدز و هپاتیت نداریم. بنابراین اینکه طب جدید برای نفی طب اسلامی بخواهد تنگناها و بن بست های خود را بیان کند و از طب اسلامی نو احیاء شده بخواهد که جوابهای فوری، دقیق و کاملی ارائه کند نوعی شارلاتانیزم تبلیغاتی است تا برخوردی عالمانه و منطقی.

ما مدعی هستیم بر اساس آیات و روایات می توانیم نقشه، پی و ستونهای این ساختمان و حتی برخی جزئیات را نیز استخراج کنیم. اما آنچه قاعده است در روایات بنابراین است که ائمه فرمودند علینا القاءالاصول و علیکم لتفریع الفروع  ما اصول را به شما القا می کنیم شما بر این اصول با فکر و اجتهاد به آن شقوق مختلف بدهید و جزئیات را پیدا کنید.

پس نتیجه آنکه بر اساس مدعای ما با استفاده از آیات و روایات می توان یک مکتب طبی مستقل با وجوه اشتراک و افتراق و حدود مشخص بعنوان طب اسلامی ایجاد کرد. پس صرفاً یک سری دستورات پراکنده طبی نداریم بلکه بر اساس این دستورات می توانیم یک سیستم بهداشتی درمانی نو، کارآمد ومستقل طراحی کرد. ویژگیهای این مکتب و وجوه افتراق آن از سایر مکاتب در ادامه بیان می شود.

- ویژگیهای این مکتب طبی

الف- ویژگیهای ممتاز کننده:

1- اتصال به وحی: بنابر آنچه از سیره و گفتار پیامبر و ائمه دریافت می شود ایشان هیچگاه رای و نظری از خود ابراز نمی کرده اند و آنچه می گفته اند مستقیم (در مورد پیامبر) و غیر مستقیم (در مورد امامان معصوم) به وحی متصل بوده است در واقع وقتی احادیث طبی را می خوانیم نسخه را از دست خداوند خالق انسان دریافت می کنیم.

2- خطا ناپذیری: ویژگی اول باعث ایجاد عصمت و مصونیت از خطا و اشتباه می گردد در زمان حضور امام که هیچ امکان خطایی در کلام او وجود ندارد. در زمان غیبت امام معصوم که دسترسی به امام وجود ندارد اگر با متد صحیح به بررسی آیات و روایات پرداخته شود به مرز عصمت نزدیک می شویم و آراء و نظریات جدید آن را رد نمی کند.

3- کل نگر بودن: بسیاری از مکاتب طبی در حال حاضر کل نگر بودن را سر لوحه خود قرار داده اند. برخی از این مکاتب منظورشان از کل نگری بررسی تمام بدن انسان در مقابل بررسی جزئی از بدن است. برخی نیز خصوصیات روانی را به این مجموعه اضافه می کنند و طب خود را کل نگر می دانند.

اما مقولاتی وجود دارد که هیچ یک از مکاتب طبی راهی برای شناخت، طرح، آزمایش و تجربه آن ندارند. یک مقوله بسیار مهم مبحث روح انسانی و خصوصیات  آن و ارتباط متقابل آن با جسم است. بعنوان مثال خوردن گوشت زیاد و قساوت قلب، خوردن مال حرام و دشمنی با پاک ترین انسانهای تاریخ چون امام حسین(ع) استفاده از دعا و ذکر برای تسکین یا درمان آلام جسمی، تاثیر حالات روحی، در بر شیر و انتقال آن به شیرخوار و هزاران مبحث دیگر و دست نخورده که علوم روز و علوم گذشته بشری بطور کل از آن بی اطلاعند و گه گاه اگر اشاراتی در این زمینه داشته اند به جهت استفاده از مباحث دینی بوده است.

بر اساس آموزه های دینی بسیاری از مسائل ماوراءطبیعی در سلامتی موثرند که شناخت آنها از حوزه علوم پزشکی خارج است اما مگر می تواند طب نسبت به امور مربوطه به سلامتی بی تفاوت باشد. مثلاً تاثیر صدقه دادن در درمان بیماریها، تاثیر صله رحم در طول عمر و تاثیر عقیقه کردن(قربانی برای اطفال) بر سلامتی کودکان، تاثیر تربت سیدالشهدا در درمان بیماریها و ...

همچنین تاثیر مشکلات جسمی بر مقوله های روحانی بسیار مورد تاکید است. در برخی روایات به تاثیر غلبه اخلاط بر خلقیات انسان اشاره شده است. بعنوان مثال تجبر و تکبر و عجله از مرّه و شهوت پرستی از غلبه خون و اشتهای زیاد برای طعام و شراب از بلغم بیان گردیده است  لذا می توان گفت تنها مکتب طبی کل نگر طب اسلامی است روح و جسم را با هم می بیند و می تواند روابط آنها را شرح دهد.

4- علاج پذیری تمام بیماریها جز مرگ: بر اساس تعالیم دینی همه بیماریها قابل درمان هستند جز مرگ که دراین  مکتب مرگ هم بیماری نیست بلکه برای تکامل انسان است   پس بر خلاف مکاتب طبی دیگر که هر کدام در درمان برخی از بیماریها عاجز مانده اند و این بیماریها را لاعلاج دانسته اند؛ در طب اسلامی بیماری لاعلاج نداریم. البته ما در حال طراحی این مکتب و احیاء آن هستیم لذا چنین ادعایی نداریم که در حال حاضر نسخه کافی برای تمام بیماریها موجود است، بلکه معتقدیم در صورتیکه این مکتب با تمام ویژگیها و خصوصیات خود بکار گرفته شود بیماری لاعلاج نخواهیم داشت.

 

ب- وجوه افتراق از طب سنتی:

1- کسانی که با طب سنتی آشنایی دارند ممکن است در مواجهه با روایات طبی تصور کنند این همان طب سنتی ایرانی است با همان عبارات و اصطلاحات رایج مثل خون و بلغم و صفرا و سودا،گرمی و سردی و....   در حالیکه استفاده از اصطلاحات مشترک دلیل بر یکی بودن دو مکتب نمی شود. ممکن است دو ساختمان ساخته شود هر دو با آجر و تیرآهن اما یکی مسجد بشود و دیگری خانه مسکونی طبیعی است که مصالح اولیه یکی است اما نقشه و طراحی وقتی فرق کرد نتیجه متفاوت می شود و کارکردهای مختلفی بخود می گیرد.

مثلاً در فلسفه بوعلی و حکمت مشائی ، محور عقل است و در فلسفه اشراق را با فلسفه مشاء اشتباه بگیرد.

2- توجه به ابعاد ماورائی انسان در طب اسلام: همانطور که اشاره شد در هیچ یک از مکاتب طبی از جمله طب سنتی ابعاد غیر مادی انسان به نحو شایسته مورد تجزیه و تحلیل قرار نمی گیرد. گرچه حکمای مسلمان گهگاه در کتب خود به مسائلی از این قبیل اشاره نموده اند اما این اشارات شکل سیتماتیک نداشته و در تشخیص و درمان بیماریها و یا حفظ الصحه کاربردی نداشته است. اسباب حفظ الصحه عبارتست از: هوا، غذا و شراب، حرکت و سکون، خواب و بیداری، احتباس و استفراغ و اعراض نفسانی که همگی مادی اند گرچه به نظر می رسد اعراض نفسانی غیر مادی باشد نحوه بیان آن باز مادی می شود. توضیح آنکه اعراض نفسانی در طب سنتی برای جلب منافع و دفع مضار است.

انسان طب سنتی با انسان طب جدید تفاوت زیادی ندارد بیوسایکوسوشیال است. حیوانات نیز دارای این ابعاد هستند پس تفاوت انسان با حیوان در طب چیست؟ در کدام مکتب طبی این تفاوت ملاحظه شده است. رابطه بیداری بین الطلوعین و کاهش افسردگی و مرگ ناگهانی را در کدام مکتب طبی باید جستجو کرد. آیا حفظ صحت انسان با حفظ صحت یک میمون متفاوت است یا نه؟

آیا در حفظ صحت یک  انسان انجام واجبات دینی و ترک محرمات ضروری نیست؟ اگر انسان زندگی انسانی داشته باشد و نه زندگی صرفاً حیوانی نمی توان متصور بود که انسانی هیچگونه رابطه معنوی با خالق خود نداشته باشد و او را انسانی سالم بنامیم.

3- تفاوت در متدلوژی طب اسلامی با طب سنتی: طب سنتی ایران در مبانی عموماً قیاسی-فلسفی است و در تشخیص و درمان نیز از همین نگاه قیاسی-فلسفی بهره می برد و تجربیات نیز به آن اضافه می شود.

پس طب سنتی ایران بر محور اصلی فلسفه و قیاس بنیان نهاده شده و تجربه نیز گاهی به آن مدد رسانده است. اما طب اسلامی با متد بکارگیری عقل و اجتهاد در استفاده از منابع وحیانی عمل می کند طب بر سه نوع بوده است  طب تجربی که طب مکتب هند و عرب است، طب قیاسی که طب یونان است و طب الهی که ریشه در وحی دارد20

{بحارالأنوار     59     66 

ِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْحَسَنِ الْمُتَطَبِّبِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ وَ لِی بِالطِّبِّ بَصَرٌ وَ طِبِّی طِبٌّ عَرَبِیٌّ وَ لَسْتُ آخُذُ عَلَیْهِ صَفَداً فَقَالَ لَا بَأْس

 

 بحارالأنوار ج : 59 ص : 137

رَوَى الْخَطَّابِیُّ أَیْضاً عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ ص یَقُولُ إِنْ کَانَ فِی شَیْ‏ءٍ مِنْ أَدْوِیَتِکُمْ خَیْرٌ فَفِی شَرْطَةِ حَجْمٍ أَوْ شَرْبَةِ عَسَلٍ أَوْ لَذْعَةٍ بِنَارٍ تُوَافِقُ الدَّاءَ وَ مَا أُحِبُّ أَنْ أَکْتَوِیَ

ثم قال الطبّ على نوعین الطبّ القیاسی و هو طب الیونانیّین الذی یستعمله أکثر الناس فی أوسط بلدان أقالیم الأرض و طبّ العرب و الهند و هو الطبّ التجاربیّ. و إذا تأملت أکثر ما یصفه النبی ص من الدواء إنما هو على مذهب العرب إلا ما خص به من العلم النبوی الذی طریقه الوحی فإن ذلک فوق کل ما یدرکه الأطباء أو یحیط به حکمة الحکماء و الألبَّاء و قد یکون بعض تلک الأشفیة من ناحیة التبرک بدعائه و تعویذه و نفثه و کل ما قاله من ذلک و فعل صواب و حسن جمیل یعصمه الله أن یقول إلا صدقا و أن یفعل إلا حقا انتهى}

 

 

4- در مبانی: در طب سنتی انسان مرکب از چهار عنصر آب، هوا، آتش و خاک است درحالیکه روایت دریچه های جدیدی به روی ما باز می کند مثلاً در یک روایت می فرماید: آدم از گل خلق شد و سپس در آدم، نور، آتش، باد و آب جاری شد. همچنین در قرآن در داستان خلقت انسان از دمیده شدن روح سخن به میان آمده است و آن را خلقتی دیگر نامیده است. در یک روایت دیگر در مورد مرگ می فرماید: وقتی بین ارواح و اجساد جدایی می افتد روح و نور به جایگاه اولیه خود برمی گردند و جسد باقی می ماند و...

لذا می بینیم که در اینجا دو عنصر نور( طبق روایات بواسطه آن انسان می بیند و تعقل می کند ) و روح ( که به واسطه آن حرکت می کند ) مطرح می شود که جای بحث و بررسی زیادی دارد در حالیکه در طب سنتی به هیچ وجه این بحث مطرح نیست.

5- در بحث دلایل و علائم: در این بخش هم مطالبی در روایات مطرح است که نیاز به تعمق بیشتری دارد و در طب سنتی مطرح نشده است مثلاً تشخیص بواسیر یک نفر بر اساس رنگ چهره او

21. {

      بحارالأنوار ج : 59 ص : 199

عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الثُّمَالِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ الْجَرِیرِیِّ قَالَ قَالَ الْبَاقِرُ ع یَا جَرِیرِیُّ أَرَى لَوْنَکَ قَدِ انْتُقِعَ أَ بِکَ بَوَاسِیرٌ قُلْتُ نَعَمْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ اسْأَلِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ لَا یَحْرِمَنِی الْأَجْرَ قَالَ أَ فَلَا أَصِفُ لَکَ دَوَاءً قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ اللَّهِ لَقَدْ عَالَجْتُهُ بِأَکْثَرَ مِنْ أَلْفِ دَوَاءٍ فَمَا انْتَفَعْتُ بِشَیْ‏ءٍ مِنْ ذَلِکَ وَ إِنَّ بَوَاسِیرِی تَشْخُبُ دَماً قَالَ وَیْحَکَ یَا جَرِیرِیُّ فَإِنِّی طَبِیبُ الْأَطِّبَاءِ وَ رَأْسُ الْعُلَمَاءِ وَ رَئِیسُ الْحُکَمَاءِ وَ مَعْدِنُ الْفُقَهَاءِ وَ سَیِّدُ أَوْلَادِ الْأَنْبِیَاءِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ قُلْتُ کَذَلِکَ یَا سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ قَالَ إِنَّ بَوَاسِیرَکَ إِنَاثٌ تَشْخُبُ الدِّمَاءَ قَالَ قُلْتُ صَدَقْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ عَلَیْکَ بِشَمْعٍ وَ دُهْنِ زَنْبَقٍ وَ لُبْنَى عَسَلٍ وَ سُمَّاقٍ وَ سَرْوِ کَتَّانٍ اجْمَعْهُ فِی مِغْرَفَةٍ عَلَى النَّارِ فَإِذَا اخْتَلَطَ فَخُذْ مِنْهُ قَدْرَ حِمَّصَةٍ فَالْطَخْ بِهَا الْمَقْعَدَةَ تَبْرَأْ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى قَالَ الْجَرِیرِیُّ فَوَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا فَعَلْتُهُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً حَتَّى بَرِئَ [بَرَأَ] مَا کَانَ بِی فَمَا حَسَسْتُ بَعْدَ ذَلِکَ بِدَمٍ وَ لَا وَجَعٍ قَالَ الْجَرِیرِیُّ فَعُدْتُ إِلَیْهِ مِنْ قَابِلٍ فَقَالَ لِی یَا أَبَا إِسْحَاقَ قَدْ بَرِئْتَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ نَعَمْ فَقَالَ أَمَا إِنَّ شُعَیْبَ بْنَ إِسْحَاقَ بَوَاسِیرُهُ لَیْسَتْ کَمَا کَانَتْ بِکَ إِنَّهَا ذُکْرَانٌ فَقَالَ قُلْ لَهُ لِیَأْخُذْ بَلَاذُراً فَیَجْعَلُهَا ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ وَ لْیَحْفِرْ حُفَیْرَةً وَ لْیَخْرِقْ آجُرَّةً فَیَثْقُبُ فِیهَا ثُقْبَةً ثُمَّ یَجْعَلُ تِلْکَ الْبَلَاذُرَ عَلَى النَّارِ وَ یَجْعَلُ الْآجُرَّةَ عَلَیْهَا وَ لْیَقْعُدْ عَلَى الْآجُرَّةِ وَ لْیَجْعَلِ الثُّقْبَةَ حِیَالَ الْمَقْعَدَةِ فَإِذَا ارْتَفَعَ الْبُخَارُ إِلَیْهِ فَأَصَابَهُ حَرَارَةٌ فَلْیَکُنْ هُوَ یَعُدُّ مَا یَجِدُ فَإِنَّهُ رُبَّمَا کَانَتْ خَمْسَةَ ثَآلِیلَ إِلَى سَبْعَةِ ثَآلِیلَ فَإِنْ ذَابَتْ وَ أَتَتْهُ فَلْیَقْلَعْهَا وَ یَرْمِ بِهَا وَ إِلَّا فَلْیَجْعَلِ الثَّالِثَ مِنَ الْبَلَاذُرِ عَلَیْهَا فَإِنَّهُ یَقْلَعُهَا بِأُصُولِهَا ثُمَّ لْیَأْخُذِ الْمَرْهَمَ الشَّمْعَ وَ دُهْنَ الزَّنْبَقِ وَ لُبْنَى عَسَلٍ وَ سَرْوَ کَتَّانٍ هَکَذَا قَالَ وَصَفْتُ لَکَ لِلذُّکْرَانِ فَلْیَجْمَعْهُ عَلَى مَا ذَکَرْتُ هَاهُنَا لِیَطْلِیَ بِهِ الْمَقْعَدَةَ فَإِنَّمَا هِیَ طَلْیَةٌ وَاحِدَةٌ فَرَجَعْتُ فَوَصَفْتُ لَهُ ذَلِکَ فَعَمِلَهُ فَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا کَانَ مِنْ قَابِلٍ حَجَجْتُ فَقَالَ لِی یَا أَبَا إِسْحَاقَ أَخْبِرْنَا بِخَبَرِ شُعَیْبٍ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ الَّذِی قَدِ اصْطَفَاکَ عَلَى الْبَشَرِ وَ جَعَلَکَ حُجَّةً فِی الْأَرْضِ مَا طَلَى بِهَا إِلَّا طَلْیَةً وَاحِدَةً }

 

 

6- در مبحث اسباب و علل: بر اساس آیات و روایات ما آنچه از گرفتاریها و مشکلات به سراغ انسان می آید ریشه در رفتار خود انسان دارد وما اصابکم من مصیبه فمن نفسک حضرت ابراهیم در معرفی پروردگار خویش چنین می فرماید واذا مرضت فهو یشفین  هنگامی که بیمار می شوم او مرا شفا می دهد. لذا علت بیماری رفتار خود انسان است حالا یا این مسئله مربوط به عدم رعایت اصول حفظ صحت است و یا مربوط به مسائل ماورائی مانند اینکه در روایات داریم که هنگامی که مردم به گناهان جدیدی دست می زنند ابتلائات جدیدی هم برای ایشان پیش می آید. لذا یکی از اسباب بیماریها گناه و نافرمانی خداست. یا اینکه ممکن است بیماری زمینه امتحان و ارتقاء درجه یک فرد باشد مانند بیماری حضرت ایوب. در نظر نگرفتن این نکات منجر به سبب شناسی غلط برخی از بیماریها می شود و در نتیجه درمان نیز ناموفق خواهد بود. در ادامه همین بحث اسباب و علل در مبحث اسباب حفظ صحت که بزرگان طب سنتی سته ضروریه را برای حفظ آن مطرح کرده اند در همین بخش شما نقص های مهمی می بینید. بعنوان مثال آیا مصرف غذای حرام و حلال در حفظ الصحه تاثیری ندارد؟

متاسفانه در این بخش طب سنتی ما دچار مشکلات اساسی است. بعنوان مثال مراجعه بفرمایید به کتاب ذخیره خوارزمشاهی گفتار چهارم از قسمت اول کتاب سوم. جرجانی در این کتاب 18 باب راجع به شراب آورده است. در باب اول که با عنوان«اندر یا کردن غرض خردمندان از شراب خوردن»پس از توضیح قوا و ارواح سه گانه چنین می گوید: خردمند همیشه اندر این دو کار مانده است یکی قهر کردن قوت شهوانی و دوم قصد کارهای صواب کردن و از کار آخرت اندیشیدن بر وی رنجی عظیم است چیزی  بایست که او را از این رنج و اندیشه آسایش دهد حکیمان جهان بجستند تا چیست که خردمند از بکار داشتن آن آسایش یابد هیچ طعامی و شرابی نیافتند که این غرض از وی حاصل آمدی مگر شراب انگوری. در باب دوم منفعت های شراب را که ناشی از زیاده روی در مصرف آن است بیان می کند سپس در بابهای بعدی راجع به جام شراب، انواع شراب، مجلس شراب و... مفصلاً بحث می کند.

همچنین به کتاب حفظ الصحه ناصری مراجعه کنید که نویسنده با آنکه آیات قرآن را در تحریم شراب بیان می کند با بحثی مفصل در نهایت مصرف شراب را برای حفظ سلامتی تجویز می نماید.

درحالیکه در قرآن کریم شراب به صراحت تحریم شده است. در روایات هم به شدت علیه مصرف شراب مسکر موضع گیری شده است. لذا یک مسلمان نمی تواند حفظ الصحه خود را بر اساس ذخیره و حفظ الصحه ناصری و... بنا کند.

7- درمان: در درمان تفاوتهای قابل توجهی در طب اسلامی و طب سنتی وجود دارد. بعنوان مثال در روایات داریم که در حرام شفا نیست. درحالیکه همانطور که بیان شد در طب سنتی وقتی در حفظ صحت شراب تجویز می شود چه برسد به درمان بیماری. در حالیکه در طب اسلامی مجاز به استفاده از شراب نیست.

مثال دیگر روایتی است که فردی خدمت امام معصوم می رسد و از ناباوری شکایت می کند حضرت غیر از دستور دارویی به او توصیه می کند استغفار کن. 22}  بحارالأنوار ج : 101 ص : 86

 وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ قَدْ وَفَدَ عَلَى مُعَاوِیَةَ فَلَمَّا خَرَجَ تَبِعَهُ بَعْضُ حُجَّابِهِ وَ قَالَ إِنِّی رَجُلٌ ذُو مَالٍ وَ لَا یُولَدُ لِی فَعَلِّمْنِی شَیْئاً لَعَلَّ اللَّهَ یَرْزُقُنِی وَلَداً فَقَالَ عَلَیْکَ بِالِاسْتِغْفَارِ فَکَانَ یُکْثِرُ الِاسْتِغْفَارَ حَتَّى رُبَّمَا اسْتَغْفَرَ فِی الْیَوْمِ سَبْعَمِائَةِ مَرَّةٍ فَوُلِدَ لَهُ عَشْرُ بَنِینَ فَبَلَغَ ذَلِکَ مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَهُ هَلْ سَأَلْتَهُ مِمَّ قَالَ ذَلِکَ فَوَفَدَ وَفْدَةً أُخْرَى فَسَأَلَهُ الرَّجُلُ فَقَالَ أَ لَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ اسْمُهُ فِی قِصَّةِ هُودٍ وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلى‏ قُوَّتِکُمْ وَ فِی قِصَّةِ نُوحٍ وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ}

بعنوان مثال دیگر حجامت در طب اسلامی و طب سنتی جایگاه متفاوتی دارد. در طب اسلامی کاربرد حجامت بسیار وسیعتر از آن چیزی است که در طب سنتی آمده است.

در توصیه های دارویی هم تفاوتهای چشمگیری وجود دارد. یکی از خصوصیات درمانهای طب اسلامی این است که درمانها در کوتاه مدت تاثیر می کند درحالیکه در طب سنتی معمولاً درمانها طولانی است. بسیاری از موارد در روایات درمان فقط یک وعده ای است و با یک بار مصرف بیمار درمان می شود. خصوصیت دیگر راحتی مصرف داروهاست. معمولاً داروهای جوشانده کمتر بکار گرفته شده است. داروها یا مفردات یا داروهای ترکیبی بصورت معجون معمولاً بیان شده است. خصوصیت دیگر کاربرد یک دارو در درمان چند بیماری است. بعنوان مثال دواءجامعه که از ائمه روایت شده است و مرحوم عقیلی هم آن را در قرابادین ذکر کرده است در درمان 7-6 بیماری کاربرد دارد.

سوم- موضع طب اسلامی نسبت به طب سنتی و طب جدید و سایر مکاتب

ما در طب اسلامی معتقدیم که طب ریشه در علم انبیا داشته است. اما در طول زمان همانطور که ادیان دستخوش تحریف شده اند طب سنتی هم فراز و نشیب هایی داشته است. لذا طب اسلامی که بر اساس تعالیم قرآن و روایات معصومین شکل می گیرد بخشهایی از طب سنتی را امضاء و بخشهایی را اصلاح می کند. سایر مکاتب طبی هم ممکن است از این فیلتر عبور کرده بخشهایی مورد تایید قرار بگیرد. چراکه هر بیماری ممکن است درمانهای بسیار متعددی داشته باشد اما آن درمانی که ما از روایات بدست می آوریم، درمانهای ارزان، سریع و بدون عارضه است.

بخش سوم:

موانع موجود در احیاء طب اسلامی

- فقدان منابع منسجم: یکی از مشکلات ما در این راه عدم تالیف کتب کلاسیک در طب اسلامی است. عموماً کتابهایی که در این زمینه ها احتیاج داریم جمع آوری روایات است اما شاید هیچگاه با این مصالح اولیه ساختمانی ساخته نشده است یا اگر هم ساخته شده است به دست ما نرسیده است.

تنها راه ما مراجعه به جوامع روایی موجود است و کار دسته بندی و تحلیل و استنباط از روایت کار اهل فن است که بحمدالله در حال انجام است.

- فقدان دانشمندان بزرگ: ما در طب اسلامی حکیمان بزرگی مانند بوعلی،رازی و جرجانی سراغ نداریم. لذا ناچاریم مستقیماً از ائمه استفاده کنیم.

- مهمترین مانع در احیاء طب اسلامی تاثیر گرفتن از هیبت و ابهت طب جدید و سنتی است. ملاحظه این همه کتاب در طب غرب و طب سنتی و این همه دانشمند و محقق ما را مرعوب می کند و اگر ما بتوانیم بر این رعب زدگی غلبه کنیم به راحتی موفق خواهیم شد و خواهیم دید بخش عمده ای از این هیبتی در برابر چشم ماست ناشی از بزرگنمایی است و حقیقی نیست.

بخش چهارم:

گامهای ضروری برای احیاء طب اسلامی

- مرور احادیث و آیات مربوط به طب

- دسته بندی روایات و آیات

- ساختار سازی

- رفع تعارضات ظاهری بین روایات، اجتهاد و استنباط احکام مختلف طبی و شرح روایات

- بکار بستن دستورات در بهداشت و درمان و جمع آوری نتایج

- داروسازی و جذب سرمایه برای آن

استاد:رضاکیانی